1995 ж. ҚАЗАҚСТАННЫҢ БАНКТІК ЖҮЙЕСІН РЕФОРМАЛАУ БАҒДАРЛАМАСЫ

Қазақстандағы банктік жүйені реформалаудың қажеттілігі

Қазақстан Республикасында банктік жүйені реформалау қажеттілігі нарықтық қатынастарға көшу кезеңінде несиені басқарудың тиімді жүйесін және шаруашылық субъектілеріне банктік қызмет көрсетудің жаңа механизмін қалыптастырумен тікелей байланысты болды. Бұл үдеріс банктер мен кәсіпорындардың қызметін басқаруда экономикалық әдістерді қолдануды кеңейтуді, сондай-ақ банк пен клиенттері арасындағы және банктің өз ішкі буындары арасындағы өзара қатынастарды жаңа құбылыстар мен үрдістерді ескере отырып түбегейлі қайта құруды талап етті.

Дүниежүзілік банк атап өткен негізгі қысқа мерзімді түйткілдер

Қаржылық ресурстарды тиімсіз орналастыру: орталықтандырылған экономикадан қалған мақсатты несие беру мен мемлекеттік үлестіру тәжірибесінің инерциясы салдарынан ресурстардың дұрыс бөлінбеуі.
«Сапасыз» (мерзімі өткен) қарыздардың жиналуы: банктердің проблемалық несиелері мен шығынды мемлекеттік кәсіпорындар.

Аталған мәселелер өміршең (несие алуға қабілетті) мемлекеттік және жеке кәсіпорындардың қаржылық ресурстарға қол жеткізуін шектеп, банктік ресурстардың өміршең емес ұйымдардың пайдасына бағытталуына жол ашты. Бұған қоса, бұрынғы есеп айырысу жүйесі мекемелер мен кәсіпорындар арасындағы төлемдер мен есептеулердің уақтылы әрі дұрыс орындалуын толық қамтамасыз ете алмады.

1992 жылғы несиелік кеңею және оның салдары

1992 жылы Қазақстан экономикасына несиелік салымдардың айтарлықтай өскені байқалды. 1992 жылдың I тоқсанында несие көлемі жалпы ұлттық өнімнің 11,3%-ын құраса, IV тоқсанда бұл көрсеткіш 29,8%-ға дейін жетті. Бұл өсімнің негізгі көзі қайта қаржыландыру және Ұлттық банктің несиелері болды; ал олардың бір бөлігі Ресей Орталық банкінің контокорренттік несиесі арқылы қаржыландырылды.

Көрсеткіш

Ұлттық банктің коммерциялық банктерге берген несиелерінің үлесі

Динамика (1992)

I тоқсан: 6,7%
IV тоқсан: 17,8%

Несиелік ресурстардың арнайы банктер арқылы әкімшілік-орталықтандырылған түрде үлестірілуі көбіне шығынды, өміршең емес мемлекеттік кәсіпорындарды қаржыландыруға әкелді. Соның салдарынан банктердің несиелік портфелінде жұмыс істемейтін, проблемалық қарыздардың үлесі артып, активтердің сапасы төмендеді.

Ұлттық валютадан кейінгі кезең және 1995 жылғы реформаның бірінші бағдарламасы

Ұлттық валюта енгізілген сәттен бастап 1995 жылға дейін Ұлттық банк ақша-несие саясатын дербес жүргізу тәжірибесін қалыптастырды. Бұл кезеңде орталық банк функцияларын атқару, реттеуші нормативтік базаны әзірлеу және қабылдау сияқты бағыттар бойынша институционалдық дәстүр мен тәжірибе жеткіліксіз болды. Сонымен қатар, бағаны ырықтандыру саясатына байланысты ақша-несие құралдары жаңа ортаға бейімделді.

1995 жылғы реформаның күтілетін нәтижелері

Классикалық орталық банк құралдарын толық енгізу: валюталық және ақша-несиелік реттеудің толық жиынтығын қолдану арқылы саясаттың тиімділігін арттыру.
Коммерциялық банктер сапасын көтеру: экономикалық ынталандыруды дәл қолдану, нормативтік реттеуді жетілдіру және қадағалауды күшейту арқылы капиталдандыруды арттыру, халықаралық стандарттарға жақын банктер тобын қалыптастыру.
Нарық инфрақұрылымын дамыту: банкаралық несие және валюталық нарықтарды тереңдету арқылы пайыздық мөлшерлемелер мен айырбас бағамының тұрақтылығына қол жеткізу.
Бюджет тапшылығын инфляциялық емес қаржыландыру: Ұлттық банктің тікелей несиелеуінен бас тартып, ішкі және сыртқы нарық құралдарына көшу.
Төлем жүйесін жаңғырту: төлемдердің қауіпсіз, уақтылы және тиімді орындалуын қамтамасыз ететін ұлттық төлем жүйесін дамыту.
Инфляциялық емес инвестициялық несиелеу негізі: орта және ұзақ мерзімді жобаларды қаржыландырудың тұрақты механизмдерін қалыптастыру.

Бағдарлама өзектілігіне қарамастан, нақты жағдайды ескере отырып жүзеге асырылды. Ең алдымен ақша-несиелік реттеу құралдары мен әдістері дамыды, ал қайта қаржыландыру механизмдерінде елеулі өзгерістер болды. 1995 жылдың қаңтарынан бастап директивті несиелер беру тоқтатылды, орталықтандырылған көздер есебінен берілетін несиелердің көлемі мен мерзімі қысқарды.

Несиелеу орталығының ауысуы

Экономиканы несиелеу қызметі негізінен Ұлттық банктен екінші деңгейлі банктерге өтті. Олар экономиканы несиелеуді шаруашылық субъектілерінің бос қаражатын, халықтың жинақтарын тарту және сыртқы қарыз ресурстарын пайдалану арқылы қамтамасыз етуге бейімделді.

Ұлттық банк классикалық орталық банктерге тән функцияларға көбірек назар аударды: екінші деңгейлі банктердің өтімділігін қолдау мақсатында несиелеу, Үкіметпен операциялар және ақша-несие мен валюталық реттеу.

1995 жылы макроэкономикалық реттеу, ақша-несие және салық-бюджет саясатын үйлестіру бағытында Ұлттық банк пен Қаржы министрлігі арасындағы өзара іс-қимыл нығайды. Мемлекеттік қазынашылық міндеттемелер аукциондарын өткізу бойынша агенттік функциялар жақсарып, бюджетке кассалық қызмет көрсетуді Ұлттық банктен Қаржы министрлігі қазынашылығына беру үшін дайындық жұмыстары жүргізілді.

Сондай-ақ халықаралық қағидалар мен стандарттарды тәжірибеге енгізуге мүмкіндік беретін банктік бухгалтерлік есеп жүйесін реформалау бойынша ауқымды жұмыс атқарылды. 1997 жылы вексельдік айналыс және банктік қызмет мәселелері бойынша бірқатар заңнамалық өзгерістер қабылданды.

Банктік жүйенің әрі қарай реформалануы: орта мерзімді бағдар

1995 жылғы бағдарламаны іске асыру банктік жүйені реформалаудың орта мерзімді бағдарламасын әзірлеуге негіз болды. Оның мақсаттары мен міндеттері жалпы алғанда ұқсас болғанымен, жинақталған тәжірибе ақша-несие саясатының нарықтық экономикаға тән құралдарын кеңінен қолдануға көшу қажеттігін күшейтті.

1) Ақша-несиелік реттеуді тереңдету

Қайта қаржыландыру көлемін реттеу, қайта қаржыландыру мөлшерлемесін белгілеу, міндетті резерв нормаларын бекіту, валюталық интервенциялар және бағалы қағаздармен операциялар сияқты классикалық құралдарды тиімді қолдану көзделді.

2) Валюталық реттеу және резервтерді басқару

Теңгенің айырбас бағамына әсер ететін сұраныс пен ұсыныс арақатынасы, баға деңгейі және бәсекеге қабілеттілік сияқты факторларды ескере отырып саясатты жалғастыру жоспарланды.

3) Қаржы нарықтарын дамыту

Банкаралық ақша нарығының сапалы өсуі, валюталық нарықтың кеңеюі және мемлекеттік бағалы қағаздар нарығының дербес қаржы нарығына айналуы реформаның маңызды бағыттары болды.

Директивті несиелерден бас тарту және өтімділік құралдары

Директивті несиелер бойынша жинақталған тәжірибе олардың қайтарылымы төмен болғанын (24%) көрсетті, сондықтан мұндай тәсілден бас тарту көзделді. Орталықтандырылған несиелер банктердің қысқа мерзімді өтімділік қажеттілігін өтеу үшін ғана аукциондық несиелер, банкаралық нарық, ломбардтық несиелеу, «репо» операциялары және вексельдерді қайта есепке алу арқылы берілетін болды.

Ақша нарығы дамыған сайын аукциондық несиелердің рөлі төмендеп, өтімділікті қайта бөлу тетігі біртіндеп банкаралық нарыққа ауысатыны атап өтілді. Ломбардтық несиелер көлемі де салыстырмалы түрде шектеулі болады, өйткені ол көбіне өте қажет жағдайда ғана алынатын «айыппұлдық» несие ретінде қарастырылды (үлесі 5–8%).

Қолма-қол ақша айналымын ұйымдастырудағы өзгерістер

Эмиссиялық жұмыс қолма-қол ақша айналымын ырықтандыруды ескере отырып қайта құрылды.
Екінші деңгейлі банктерді қолма-қол ақшамен қамтамасыз ету қажеттілік көлеміне қарай аумақтық бөлімшелер арқылы жүзеге асырылды.
Қолма-қол ақшаны басқару тиімділігін арттыру үшін Ұлттық банктің сақтау орындарында банкноттар мен монеталардың номиналдық құрылымын оңтайландыру қарастырылды.
Инкассациялау қызметі екінші деңгейлі банктерге ішінара беріле бастады.

Нарықтар бойынша басымдықтар

Банкаралық ақша нарығы

Капиталдандырудың күшеюі, Ұлттық банктің тікелей несие беру мүмкіндігінің азаюы және онкольдық қарыздарды реттеу операциялардың өсуіне ықпал етті. Бұл үрдіс орта мерзімде сақталады және уақытша бос өтімділікті ұйымдасқан түрде қайта бөлуге мүмкіндік береді.

Валюталық нарық

Айырбас бағамы көбіне нарықтық жағдайлармен айқындалады, ал Ұлттық банктің интервенциялары маусымдық және қысқа мерзімді ауытқуларды жұмсартумен шектеледі. Саясат экспортты және импортты алмастыратын салалардың дамуына жағдай жасауға бағытталады.

Қымбат металдар нарығы

1995 жылдан бастап мемлекеттік монополиядан мемлекеттік реттеуге көшу басталды. Ұлттық банк алғашқы саудалар рәсімдерін әзірлеп, есеп айырысу тәжірибесін жетілдіру және ережелерді нақтылау бойынша ұсыныстар дайындау арқылы тәжірибе жинақтады.

Мемлекеттік бағалы қағаздар нарығы

Мемлекеттік қазынашылық міндеттемелер (МҚМ) жоғары сенімді құрал ретінде қалыптасып, операциялар көлемі бойынша дербес қаржы нарығына айналды. Нарықтың салыстырмалы тұрақтылығы дилерлер мен инвесторлардың белсенділігін күшейтті.

Банктік қызметті ұйымдастыру негізі: банктердің типтері

Банктік заңнамада банктер жарғылық капиталдың қалыптасу көздеріне қарай мемлекеттік, жеке меншік, акционерлік, аралас және шетелдік банктер болып жіктеледі.

Акционерлік банкті ұйымдастырудың ерекшеліктері

«Шаруашылық серіктестіктері мен акционерлік қоғамдар туралы» заңға сәйкес, акционерлік қоғам — құрылтайшылардың (қатысушылардың) меншік құқығы Ұлттық банк лицензиясы негізінде шығарылатын акциялармен куәландырылатын заңды тұлға. Акционердің банктегі үлесі мен табысы сатып алған акциялар санына тікелей байланысты.

Жауапкершілік шектеулі: акционердің жауапкершілігі тек сатып алынған акция құны көлемімен шектеледі.
Банкроттық тәуекелі банктің өзіне жүктеледі: банк міндеттемелері бойынша кінә жеке акционерлерге емес, банкке қатысты қаралады.
Басқаруға қатысу тәртібі: акционердің рөлі басқарманы сайлау және жылдық жиналыстарда банк саясатына қатысты мәселелер бойынша дауыс берумен шектеледі.

Акционерлік емес ұйымдық форма

Банкті ұйымдастырудың акционерлік емес формасында (үлестік жарна нысаны) қатысушылардың меншік құқығын куәландыратын арнайы формалды құжат (акция сияқты) міндетті түрде талап етілмейді.