МҰҚАН ТӨЛЕБАЕВ
Мұқан Төлебаев: қазақ музыкасының эпикалық тынысын кеңейткен композитор
Төлебаев Мұқан (1913–1960) — қазақтың аса көрнекті композиторы, қоғам қайраткері, КСРО халық артисі (1959), КСРО мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1949), Қазақстан Республикасы гимнінің авторларының бірі.
Туған жері мен мәңгілік тыныстаған мекені
Туып-өскен жері — Алматы облысы, Бөрлітөбе ауданындағы Қарашыған ауылы. Ал мәңгілік тыныстаған жері — Алматы қаласы.
Білім жолы және шығармашылық қалыптасу кезеңі
Орта мектепті аяқтағаннан кейін ол Алматы педагогикалық училищесінде оқыды (1933). Осы жылдары аудандық «Жұмысшы жастар» театрын ұйымдастыруға ұйытқы болды.
1934 жылы Алматыда өткен халық өнерпаздарының Бүкілқазақстандық I слетіне қатысып, әнші ретінде ерекше көзге түсті. 1936 жылы Мәскеу консерваториясы жанынан ашылған Қазақ студиясына оқуға қабылданды.
1942–1944 жылдары Қазақтың халық аспаптар оркестрінің дирижері қызметін атқарды. 1951 жылы Мәскеу консерваториясын композиция мамандығы бойынша тәмамдады.
Қоғамдық және кәсіби қызметі
- КСРО Композиторлар одағының мүшесі (1942).
- Қазақстан Композиторлар одағы басқармасының мүшесі (1948).
- Қазақстан Композиторлар одағы басқармасының төрағасы (1956–1960).
Өнерге бастаған отбасылық орта
Мұқанның анасы Тәжібала мен нағашысы Апырбай — ақындық, әншілік, күйшілік өнерімен елге танылған жандар. Осы орта болашақ композитордың өнерге ерте бейімделіп, туа біткен дарынының қанаттануына ықпал етті.
Шығармашылық әлемі: халыққа табан тіреген эпикалық өріс
М. Төлебаев шығармаларында музыкалық-эпикалық үрдіс айқын басым. Бұл — композитордың халық өнеріне берік сүйеніп, қазақтың бай музыкалық қазынасынан үздіксіз шабыт алғанын аңғартады.
Ол жазған опералар, оркестрлік және вокалды-симфониялық туындылар, камералық-аспаптық пьесалар, әндер мен романстар терең сезімталдығымен, музыкалық тілінің шынайылығымен және дара қолтаңбасымен ерекшеленеді.
Көркемдік қуат және ұлттық бояу
Композитор шығармаларының көркемдік қуаты тегеурінді, ой-парасаты терең, көркемдік-идеялық бағдары айқын, ұлттық-төлтумалық бояуы қанық.
Қысқа ғана ғұмырында ол жүзден астам музыкалық шығарма жазып үлгерді. Соның ішінде опералық, кантаталық-ораториялық және ән-романс жанрындағы туындылары айрықша назар аударады.
«Біржан–Сара»: шыңға айналған шығарма
Әсіресе «Біржан–Сара» операсы — Төлебаевтың композиторлық дарынының ең биік шыңы ғана емес, сонымен бірге қазақтың ХХ ғасырдағы музыкалық мәдениетінің ең ірі табыстарының бірі.
Опера полифониялық құрылымға ие бола тұра, ұлттық нәрі аса құнарлы. Нағыз өнерге тән төлтумалық сипаты «Біржан–Сараның» өн бойынан анық сезіледі.
Мұрасы
М. Төлебаев — қазақтың кәсіби музыкалық мәдениетін қалыптастырып, орнықтыруға елеулі үлес қосқан хас дарындардың бірі. Оның шығармашылық мұрасы ұлттық музыка өнерінің биік өлшемін айқындап, кейінгі ұрпаққа бағыт-бағдар болып қалды.