БАНК ҚЫЗМЕТІНІҢ ҚҰРЫЛУЫ МЕН ТОҚТАТЫЛУЫ
Банкті ұйымдастыру және ашуға рұқсат беру тәртібі
Банкті ұйымдастыру — күрделі әрі көпсатылы рәсім. Бұл процесс елдің арнайы заңдарымен реттеледі. Қазақстан Республикасының аумағында банктерді құруға рұқсатты Ұлттық банк береді және банктер мен олардың филиалдарын тіркеу кітабын жүргізеді. Рұқсат Ұлттық банк белгілеген мөлшердегі төлем негізінде беріледі. Рұқсат беру барысында Ұлттық банк банктің атқаратын операцияларының шеңберін айқындайды.
Банктердің қызметін ашу және тоқтату тәртібі заңдар мен нормативтік құқықтық актілермен реттеледі.
Банкті құруға рұқсат алу үшін қажетті құжаттар
- рұқсат беруді сұрайтын өтініш;
- экономикалық негіздеме;
- алдағы 2–3 жылға арналған, толық деректерді қамтитын бизнес-жоспар (болжау жоспар);
- құрылтайшылар ұсынатын банк басшылары (төраға және бас бухгалтер) туралы кәсіби жарамдылығын растайтын мәліметтер;
- құрылтайшылардың қаржылық тұрақтылығы туралы аудиторлық қорытынды;
- жарғылық капитал шотына қаражат енгізілгенін растайтын құжат.
Бірлескен немесе шетелдік банк құру кезіндегі қосымша талаптар
Құрылтайшы заңды тұлғалар үшін
- заңды мәртебесін растайтын құжат (жарғы немесе өзге де құжаттар) және соңғы екі жылдың жарияланған балансы;
- Қазақстан аумағында шетелдік банк құруға немесе оған қатысуға құрылтайшы елдің уәкілетті органының рұқсаты;
- құрылтайшы елдің қадағалау органының Қазақстандағы бірлескен (шетелдік қатысуы бар) банкке қатысуға қарсы еместігі туралы жазбаша растауы.
Құрылтайшы жеке тұлғалар үшін
Шетелдік беделді банктің осы тұлғаның төлем қабілеттігін (қаржылық сенімділігін) куәландыратын құжаты қажет.
Құрылтайшыларға қойылатын шектеулер
Банктің құрылтайшылары (акционерлері) ретінде заңды да, жеке тұлғалар да қатыса алады. Мемлекет тек Үкімет тұлғасында ғана банктің құрылтайшысы және қатысушысы бола алады.
Маңызды шектеу: мемлекет пен еншілес банктерді қоспағанда, кез келген құрылтайшының (қатысушының) үлесі жарғылық капиталдың 35%-ынан аспауға тиіс.
Лицензияны кері қайтарып алу негіздері
«Банктер және банктік қызмет туралы» заңға сәйкес, банкті ашуға рұқсат беруден бас тарту жағдайларын есептемегенде, банктік операцияларды жүргізуге берілген лицензия төмендегі жағдайларда кері қайтарылып алынуы мүмкін:
- рұқсат берілген күннен бастап 6 айдан астам уақыт ішінде банк қызметін бастамаса;
- Ұлттық банк белгілеген пруденциялық нормативтерді және қолданыстағы банктік заңнаманы жүйелі түрде бұзса, сондай-ақ Ұлттық банктің нормативтік актілерін бұзу фактілері анықталса;
- заңмен белгіленген мәліметтер мен есептілікті жүйелі түрде бұрмалау анықталса;
- заңда, банк жарғысында және өзге құжаттарда көзделмеген операцияларды жүзеге асырса.
Банкті ашуға берілген рұқсатты кері қайтарып алу, әдетте, банкті тарату туралы шешіммен ұштасады. Банк өз қызметін құрылтайшылардың шешімі бойынша заңның тиісті баптарына сәйкес тоқтата алады.
Банк жарғысының мазмұны және қорлар
Банк акционерлері (құрылтайшылары) бекіткен жарғы негізінде қызмет етеді. Жарғыда төмендегі мәліметтер міндетті түрде болуы тиіс:
- банктің атауы және орналасқан жері;
- жүргізілетін банктік операциялардың тізімі;
- жарғылық капитал мөлшері және құрылатын өзге қорлардың тізімі;
- басқару органдары мен бақылау органының құрылымы, оларды құру және жұмыс тәртібі;
- банкті тарату тәртібі.
Банктің тұрақты жұмыс істеуі үшін әртүрлі қорлар қалыптастырылады: жарғылық, резервтік, сақтандыру және басқа да қорлар.
Бұл қорлар банктің тәуекелдерін төмендетуге, төлем қабілеттілігін сақтауға және міндеттемелерін уақтылы орындауға қызмет етеді.
Ұлттық банктің рөлі: реттеу, қадағалау және шектеулер
Банктердің Қазақстан Республикасының Ұлттық банкімен өзара қарым-қатынастары «Қазақстан Республикасындағы банктер және банктік қызмет туралы» заңда бекітілген қағидаларға сүйенеді. Ұлттық банк ақша-несие жүйесін дамыту және нығайту мүддесінде банктік жүйенің қалыпты жұмыс істеуіне ықпал етеді: қажетті нормативтік құжаттарды уақытылы жеткізеді, кадрларды даярлауға қатысады және әдістемелік көмек көрсетеді.
Принцип: Ұлттық банк заңда көзделмеген жағдайларда банктердің жедел қызметіне араласуға құқылы емес. Оның реттеушілік және бақылау функциялары «Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі туралы» заңмен шектеледі.
Экономикалық нормативтер және есептілік
Банктердің қаржылық тұрақтылығын қамтамасыз ету, кредиторлар мен клиенттердің мүдделерін қорғау және ақша айналымын нығайту мақсатында Ұлттық банк міндетті экономикалық нормативтерді бекітеді. Бұл талаптар дербес балансы бар филиалдарға, сондай-ақ еншілес банктер мен банктік бірлестіктерге де қолданылады.
- Ұлттық банк міндетті нормативтердің сақталуына қадағалау жүргізеді.
- Банктер баланстарды, есептілікті және банктік қызметке қатысты өзге құжаттарды ұсынуға міндетті.
- Ұсынылған мәліметтер жарияланбайды (құпия режимі сақталады).
- Ұлттық банк қажетті болған жағдайда банктерде тексеру жүргізе алады.
Бұзушылық анықталған кездегі шаралар мен санкциялар
Пруденциялық нормативтердің бұзылуы анықталса, Ұлттық банк кемшіліктерді жою үшін белгілі бір мерзім белгілеп, орындалуы міндетті талаптар қояды. Есептілікті ұсынбау, толық емес ұсыну, заң талаптарын орындамау немесе жылды шығынмен аяқтау сияқты жағдайларда Ұлттық банк банкті қаржылық сауықтыру, басшылықты ауыстыру, қайта ұйымдастыру немесе тарату мәселесін көтере алады.
Қолданылуы мүмкін санкциялар
- заңда көзделген ақшалай айыппұлдарды өндіріп алу;
- банк дебиторларының қарызын Ұлттық банкте орналастырылған резервтер есебінен өтеу тәртібін қолдану;
- заңда көзделген кейбір міндетті нормативтердің шарттарын өзгерту;
- заңда қарастырылған жағдайларда банкті уақытша басқаруды өз құзырына алу;
- банктік операциялардың жекелеген түрлеріне берілген лицензияны кері қайтарып алу;
- заңсыз қызмет нәтижесінде алынған табысты бюджетке өндіріп алу.
Банктердегі бухгалтерлік есеп жүргізу қағидалары, есептік материалдардың сипаты мен көлемі Ұлттық банкпен бекітіледі.
Банктер мен клиенттер арасындағы қарым-қатынас: қызмет көрсету, міндеттемелер және құпия
Клиенттерді тарту бойынша бәсекенің күшеюі банктерден клиентпен жұмысты жүйелі ұйымдастыруды талап етеді. Заңнамаға сәйкес банктер бос кредит ресурстары нарығында тең құқықты әріптестер ретінде әрекет етеді және клиенттерге қаражат орналастыру, несие алу, сондай-ақ банктік қызметтердің кең спектрін ұсыну арқылы бәсекеге түседі.
Клиентпен экономикалық жұмыс
Клиентті тартудан бастап, оның шоты бойынша әртүрлі операцияларды жүргізуге дейінгі барлық үдерістерді қамтиды: жарнама, жаңа қызметтерді енгізу, келіссөздер, алдын ала қаржылық талдау, шарттар мен шот құжаттарын дайындау.
Негізгі қызметтер
Есеп айырысу, кассалық және несиелік қызмет көрсету, бірлескен жобалар, депозиттік шоттарды ашу және жүргізу — бәрі де әртүрлі келісім-шарттар арқылы рәсімделеді.
Активтер мен пассивтер
Клиентпен жұмыс банктің активтері мен пассивтерін басқару міндеттерімен тығыз байланысты: тартылған ресурстардың құны, өтімділік, тәуекел және кірістілік теңгерімі қатар ескеріледі.
Шот ашу және есеп айырысу-кассалық қызмет көрсету
Клиенттердің ағымдағы және есеп айырысу шоттарын ашу, сондай-ақ олар бойынша операцияларды жүргізу есеп айырысу және есеп айырысу-кассалық қызмет көрсету туралы келісім-шарттар арқылы жүзеге асырылады. Мұндай шарттарда шот ашу тәртібі, операция жүргізу шарттары, кассалық операциялар тәртібі және құжаттардың белгіленген мерзімде өтуін қамтамасыз ету талаптары айқындалады.
Банктік операциялар уақытында орындалмаған жағдайда банктің материалдық жауапкершілігі де шартта көрсетіледі.
Төлем міндеттемелерін орындамайтын клиенттерге қатысты шаралар
Заңға сәйкес, банк несиені уақытында қайтару және өзге төлемдерді орындамайтын клиенттерге қатысты бірқатар шара қолдануға құқылы:
- қарызды мерзімінен бұрын қайтаруды талап ету;
- қарызды клиент шоттарындағы кез келген қаражат есебінен өндіріп алу;
- кепілге қойылған мүлікті сату;
- заңға сәйкес клиентті төлем қабілетсіз қарыз алушы ретінде тану рәсімдерін қолдану мүмкіндігі.
Банк құпиясы және ақпарат беру тәртібі
Банктер клиенттер мен корреспонденттердің операциялары, шоттары және салымдары бойынша құпияны сақтауға кепілдік береді. Банктің барлық қызметкерлері банк құпиясын сақтауға міндетті.
Заңды тұлғалардың шоттары мен операциялары бойынша мәліметтер соттарға, тергеу және прокуратура органдарына, сондай-ақ салық салу мәселелері бойынша салық органдарына берілуі мүмкін. Жеке тұлғалардың шоттары мен салымдары бойынша анықтамалар заңда белгіленген тәртіппен беріледі.
Депозиттерді сақтандыру
Салымшылардың мүдделерін қорғау үшін банктер депозиттерді ұжымдық сақтандыру жүйесіне қатыса алады. Бұл жүйе банк банкротқа ұшыраған немесе төлем қабілетсіз болған жағдайда салымшыларға белгіленген шекке дейін өтемақы төленуін қамтамасыз етеді.
Банктер, олардың құрылтайшылары және клиенттері арасындағы даулар Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес сот тәртібімен шешіледі.
Банктік қызметті бақылау және қадағалау жүйелері
Банктік жүйенің экономикадағы рөлі жоғары болғандықтан, несие-банктік сала мемлекеттік органдар тарапынан мұқият бақылау мен талдаудың нысаны болып саналады. Әр елде банктік қызметті әр қырынан реттейтін құқықтық актілер мен бақылау тетіктерінің өзіндік жүйесі қалыптасқан.
Бақылау түрлері
Банктерге қатысты бақылау мен қадағалауды шартты түрде төрт топқа бөлуге болады:
- халықаралық бақылау;
- мемлекеттік бақылау;
- аудиторлық бақылау;
- құрылтайшылық бақылау.
Халықаралық бақылау
Халықаралық деңгейде бақылауды Дүниежүзілік банк, Халықаралық валюта қоры және басқа ұйымдар жүзеге асыра алады. Олар қаржылық және ғылыми-техникалық көмек көрсете отырып, белгілі бір талаптар қояды (мысалы, инфляцияны белгілі бір деңгейге төмендету, банктік реформалар бойынша ұсынымдарды ескеру). Сонымен бірге елдің экономикалық ахуалына қарай банктік жүйе мен жекелеген банктердің қызметін бақылап отырады.
Мемлекеттік бақылау
Мемлекеттік бақылау ведомстводан тыс және ішкі ведомстволық болып бөлінеді. Ведомстводан тыс бақылауды Президент жанындағы қаржылық бақылау құрылымдары, жоғары бақылау органдары, салық органдары және құқық қорғау органдары жүргізуі мүмкін. Тексеру бағыттарына операциялық қызмет, бухгалтерлік есеп пен есептілік, құқықтық және нормативтік талаптардың сақталуы, клиент мүдделерін қорғау, ақша-несие саясаты талаптарының орындалуы сияқты мәселелер кіреді.
Аудиторлық бақылау
Аудит — банктер қызметін бақылаудың тәуелсіз нысаны. Ол ішкі және сыртқы болып бөлінеді.
- Сыртқы аудит — лицензиясы бар тәуелсіз аудиторлық ұйымдар немесе жеке аудиторлармен келісім-шарт негізінде жүргізіледі.
- Ішкі аудит — банктің ішкі бақылау бөлімшесі арқылы жүзеге асады; оның міндеті — нұсқаулардың орындалуын тексеру, әлсіз тұстарды анықтау және материалдық-қаржылық құндылықтардың сақталуын қамтамасыз ету.
Құрылтайшылық бақылау
Құрылтайшылық бақылау бірнеше формада көрінеді: бақылау кеңесінің басқарма қызметін қадағалауы, ревизиялық комиссия жұмысы және акционерлер тарапынан бақылау.
Шетелдік тәжірибеден қысқаша мысалдар
АҚШ
Федералдық деңгейде (мысалы, депозиттерді сақтандыруға байланысты құрылымдар) және штаттық деңгейде (штат банктік департаменттері) банктерді лицензиялау, тексеру және бақылау жүргізіледі. Сонымен қатар үкіметтік емес ұйымдар да белгілі бір деңгейде бақылау функцияларын атқара алады (банктер қауымдастықтары, клирингтік палаталар комитеттері және т.б.).
Германия
Банктерді бақылауды арнайы уәкілетті орган жүзеге асырады. Бақылау негіздері уәкілетті органның актілерімен және орталық банкпен келісім арқылы нақтыланады.
Франция
Банктерді қадағалау бірқатар комитеттердің құзыретіне шоғырландырылған; оларды Франция банкінің басшылығы үйлестіреді.