Қазақша рефераттар

ТӘРБИЕНІҢ ӘДІСТЕРІ

Тәрбиенің әдістері, тәсілдері және құралдары туралы түсінік

Қазіргі педагогикалық теорияда «тәрбие әдісі» ұғымы әлі де толық әрі бірізді зерттелген мәселелердің қатарында емес. Бұл тақырып бойынша әртүрлі көзқарастардың болуы — соның дәлелі. Әртүрлі авторлардың берген анықтамалары да әдіс ұғымын әр қырынан ашады:

  • Т.Е. Конникова: тәрбие мақсатына педагогикалық жұмыстың тәсілдері мен жолдары арқылы жету.
  • И.С. Марьенко: жеке адамға тікелей және жанама ықпал ету.
  • В.А. Сластенин: тәрбиешілер мен тәрбиеленушілер іс-әрекетінің өзара байланыс тәсілдері.

Осы анықтамаларды жинақтай отырып, мынадай тұжырым жасауға болады: тәрбие әдісі — тәрбиеші мен тәрбиеленушінің өзара бірлескен іс-әрекетінде оқушының тұлғалық қасиеттерін қалыптастыруға бағытталған педагогикалық жұмыс тәсілдерінің жүйесі.

Мұндай түсінік ынтымақтастық педагогикасының талабына сай: мұғалім мен балалар бірлескен еңбекте табысқа жетіп, қуаныш сезімін бастан кешіреді.

Әдіс, тәсіл және құрал: арақатынасы

Тәрбие жұмысының әдістері тәрбиенің мақсатына, принциптеріне, мазмұнына, балалардың жас және дербес ерекшеліктеріне, сондай-ақ олардың тәрбиелік деңгейіне тәуелді. Әдістерді жүзеге асыру барысында тәрбиеші тәсілдер мен құралдарды қатар қолданады.

Тәсіл

Тәсіл — әдістің құрамдас бөлігі. Әрбір әдіс бірнеше тәсіл арқылы іске асады. Мысалы, үйрету және жаттықтыру әдістерінің тәсілдері: нұсқау беру, көрсету, машықтандыру, тапсырма беру.

Нақты тәрбиеде әдіс пен тәсілдің шекарасы қатаң емес: ол жағдайға қарай өзгеріп, «жылжып» отырады.

Құрал

Тәрбие құралдарына іс-әрекет түрлері, көрнекі материалдар, коммуникация құралдары, сондай-ақ педагогикалық ықпал жасау құралдары (мұғалімнің, ата-ананың, ересектердің сөзі мен өнегесі) жатады.

Тәрбиенің нәтижелілігі осы құралдарды толық әрі тиімді қолдана білуге байланысты.

А.С. Макаренко тәрбиеде шешуші рөлді оқшауланған құралдар емес, керісінше, үйлесімді құрылған жүйе атқаратынын атап көрсеткен.

Адам еңбек, таным және қарым-қатынас субъектісі ретінде іс-әрекет барысында қалыптасады. Сондықтан педагогикалық тұрғыдан дұрыс ұйымдастырылған негізгі іс-әрекет түрлері — тұлға дамуының маңызды «құралдары».

Тәрбие әдістерін жіктеу: көзқарастар және жүйелер

Тәрбие әдістерін жіктеу мәселесіне ХХ ғасырдың 40-жылдарының соңы мен 50-жылдарының басында көптеген ғалымдар күш салды. Бұл бағытта Н.К. Гончаров, Т.Е. Конникова, И.Т. Огородников, Н.И. Болдырев, И.С. Марьенко, Г.И. Щукина, В.А. Сластенин және басқалар елеулі үлес қосты.

60-жылдардың екінші жартысынан бастап «Советская педагогика» журналы беттерінде жіктеу мәселесіне қатысты пікірталастар жүрді. Бүгінде тәрбие әдістерін жіктеудің жиырмадан астам түрі бар. Солардың ішінде Т.Е. Конникова, Г.И. Щукина және В.А. Сластенин ұсынған жүйелер бірізділігімен ерекшеленеді және мектеп тәжірибесінде кең қолданылады.

Санкт-Петербург мектебі: 3 топтық жіктеу (Конникова, Щукина)

1-топ: жағымды тәжірибені қалыптастыру әдістері

Бұл топ тәрбиеленушілердің іс-әрекетінде, қарым-қатынасында және мінез-құлқында жағымды тәжірибені орнықтыруға бағытталған.

Талап — мінез-құлық нормасының көрінісі және баланы әлеуметтік тәжірибеге қатыстыру құралы.

  • Ынталандыру: жұмысты бастауға және аяқтауға итермелеу.
  • Тежелеу: өзгеге зиян келтіретін әрекетті тоқтату.

Қоғамдық пікір — ұжымдық талаптың бейнеленуі; ұжым мүшелерінің бағасы мен байымдауы.

Ұжым тәрбие субъектісі ретінде педагогтың негізгі тірегі болады.

Үйрету — мінез-құлық нормасына сай дағды мен әдет қалыптастыру. Тәрбие көбіне үйретуден басталады.

Мысалдар: уақытында ұйықтау, жұмыс орнын реттеу, жеке заттарын тәртіпте ұстау.

Жаттықтыру — әртүрлі ситуацияда моральдық тапсырмаларды орындауға үйрету; ұжымның мүддесі мен талаптарымен үйлесуі қажет.

Мысалдар: шараларды уақытында бастау (тәртіп, ұйымшылдық), өндірістік бригада, шефтік жұмыстар (борыш, жауапкершілік).

Тәрбиелеуші ситуация — жағымды әрекет пен қылықтың қалыптасуына ықпал ететін арнайы ұйымдастырылған жағдай. Ол тәрбиеші мен тәрбиеленуші арасындағы қарым-қатынасқа қолайлы орта қалыптастырады.

Мысалдар: сынып/мектеп біріншілігіне жарыс ұйымдастыру; көгалдандыру, сыныпты немесе демалыс орындарын безендіру бойынша тапсырмалар беру.

Ерікті таңдау ситуациясының тәрбиелік мәні ерекше: біреуге орын беру немесе үнсіз қалу; шын айту немесе өтірік айту сияқты таңдаулар баланы ойлануға жетелейді.

Үйрету және жаттықтыру әдістерінің негізгі тәсілдері: нұсқау, көрсету, машықтандыру, тапсырма.

2-топ: жеке адамның санасын қалыптастыру әдістері

Бұл топтың мақсаты — ұғым, байымдау, баға беру және сенімді қалыптастыру арқылы тұлғаның өмірлік позициясын нығайту. Әдістері: саяси-этикалық әңгіме, әңгімелесу, пікірталас, лекция, өнеге.

Әңгіме

Әңгіме барысында оқушылар саяси, этикалық, эстетикалық мәселелерді талдап, қорытынды жасау үшін ойланады және түсінуге ұмтылады.

Ескерілетін шарттар

  • Тақырып көкейтесті болып, балалардың мүддесіне сай келуі.
  • Мазмұн жас ерекшелігіне сәйкес баяндалуы.
  • Тақырыпқа сай техникалық құралдарды тиімді пайдалану.
  • Тартымдылық: жаңалық, ықшам тіл, артық қайталаудан аулақ болу.

Пікірталас

Пікірталас — жоғары сынып оқушыларының көзқарасын, дәлелдеу мәдениетін, баға беруін және сенімін қалыптастыратын әдіс. Оқушы өз ойын қорғап қана қоймай, өзгені тыңдауға, келісуге немесе негізді түрде қарсы пікір айтуға үйренеді.

Пікірталасқа мұғалім де, оқушылар да алдын ала дайындалады: тақырып пен негізгі сұрақтар ертерек хабарланады. Бұл жұмыс жалған көзқарастармен күресуге, дұрыс идеяларды таңдауға көмектеседі.

Соңында жүргізуші жауаптарды жинақтап, талдап, бағалап, қорытынды жасайды.

3-топ: мадақтау және жазалау әдістері

Тәрбиелік шаралардың сапасы мен тиімділігін арттыру үшін кей жағдайда мінез-құлықты ынталандыратын немесе тежейтін әдістер қажет болады.

Мадақтау — тәрбиеленушінің белсенділігін күшейтетін ынталандыру құралы. Бала өз жетістігін және ұжым алдындағы жауапкершілігін сезінгенде мадақтаудың әсері артады.

Орынсыз мадақтау менмендік, тәкаппарлық, дандайсуға әкелуі мүмкін. Сондықтан мадақтау нақты дерекке сүйенуі тиіс.

Жазалау — теріс қылықты тежеу және баланы өз әрекетіне жауапкершілікпен қарауға үйрету тәсілі.

А.С. Макаренко жазалауда «жабырқанқылық» емес, қателікті түсініп, оған өкіну болуы тиіс екенін айтқан. Жазалау үшін жағдай толық анықталып, ұжым пікірі ескерілгені маңызды.

Баланың абыройын түсіру, қорлау, балағаттау — ешбір моральдық нормаға сай келмейді.

Бұл жіктеуде баланың адамгершілік санасы мен мінез-құлқы өзара бірлікте қалыптасуы қажет екені айқын көрсетіледі.

В.А. Сластенин жіктеуі: 4 топ

1-топ

Жеке адамның санасын қалыптастыру: әңгіме, лекция, пікірталас, өнеге.

2-топ

Қоғамдық мінез-құлық тәжірибесін қалыптастыру және іс-әрекетті ұйымдастыру: педагогикалық талап, қоғамдық пікір, тапсырма, жаттықтыру, тәрбиелеуші ситуация.

3-топ

Іс-әрекет пен мінез-құлықты ынталандыру: жарыс, мадақтау, жазалау.

4-топ

Бақылау, өзін-өзі бақылау және өзін-өзі бағалау: педагогикалық бақылау, әңгіме, сұрау (анкета, ауызша т.б.), қоғамдық пайдалы іс-әрекет нәтижелерін талдау, балалар ұйымдарының тапсырмаларын орындау.

Жарыс, мадақтау, жазалау: ынталандырудың өзегі

Жарыс — ұжымдық іс-әрекетті ұйымдастыратын әрі ынталандыратын әдіс. Ол белсенділікті, жауапкершілікті, ұжымшылдықты арттырады.

Түрлері: ұжымдық (сыныптар, спорт командалары, бригадалар арасында) және дара (шығармашылық сайыстар, жорық-әңгімелер, орындаушылық сайыстар).

Мадақтау — жағымды мінез-құлықты бекітетін құрал. Құндылығы баланың өз еңбегін бағалай білуімен және ұжым алдындағы жауапкершілікті сезінуімен күшейеді.

Жазалау — қоғамдық талап қою арқылы теріс қылықты тежеу. Ол әділетті, дәлелді болуы және баланың абыройын қорғау қағидасымен шектелуі тиіс.

Педагогикалық бақылау және психологиялық сұрау

Педагогикалық бақылаудың түрлері:

  • тікелей;
  • ашық (қатысушылар біледі);
  • жасырын (қашықтан бақылау құралдары арқылы);
  • қысқа мерзімді (сабақ, үзіліс, бір күн аясында);
  • ұзақ мерзімді (тоқсан, жыл бойы).

Психологиялық сұрау (анкета, ауызша сұрау т.б.) ұжым ішіндегі қатынастарды, жолдастық жақындықты немесе теріс қарым-қатынасты анықтауға көмектеседі.

Ол қайшылықтарды дер кезінде байқап, оны іскерлікпен шешуге мүмкіндік береді.

Тәрбиелілікті зерттеу үшін бақылау бағдарламасы жасалып, деректерді жүйелі түрде бақылау күнделігіне немесе бақылау картасына тіркеп отыру қажет.

Тәрбиенің нәтижелерін бағалауда мына көрсеткіштер ескеріледі: оқушылардың моральдық нормаларды игеруі; мемлекет заңдарын білуі және сақтауы; сынып пен мектептің қоғамдық өміріне қатысуы; ел ішіндегі және халықаралық жағдайларды бағалай білуі.

Неге бірыңғай ғылыми жіктеу әлі қалыптаспаған?

  • Тәрбие әдістерін жіктеуде бірізді ортақ пікірдің болмауы.
  • Тәрбие — өте күрделі процесс; әдістер мен шаралар мақсат-мазмұнға қатаң сәйкестендіруді талап етеді.

Сонымен қатар, басқа да жіктеулерді ұсынған ғалымдар қатарында В.И. Коротов, В.А. Каспин, И.С. Марьенко және басқаларды атауға болады. Олардың тұжырымдары оқыту мен тәрбие практикасында ескеріліп келеді.

Тәрбие әдістерін таңдап алудың шарттары

Тәрбие жұмысында әдісті таңдау оқушылардың жас және дербес ерекшеліктеріне, өмір тәжірибесіне және нақты педагогикалық ситуацияға тәуелді. Мысалы, үйрету әдісі кіші мектеп жасындағы балалар тәрбиесінде жиі қолданылады: ол мектепте де, отбасында да түрлі іс-әрекетке дағдыландыруға мүмкіндік береді.

Жеке ерекшелікті ескеру

Тәрбие жұмысын тек жаппай ұйымдастыру жеткіліксіз: әр баланың жеке даму ерекшеліктерін де ескеру қажет. Мысалы, сангвиник бала қиындыққа кезіккен істі кейде соңына дейін жеткізбей қоюы мүмкін — мұндайда нақты қолдау, мақсатты тапсырма және жүйелі бақылау маңызды.

Қорытындысында, әрбір тәрбие әдісі оқушыны адамгершілік көзқарасқа сендіруге, жеке және қоғамдық өмірдегі мінез-құлық нормаларын меңгертуге бағытталуы тиіс.