НҰРҒИСА ТІЛЕНДІҰЛЫ
Нұрғиса Тілендіұлы: өмірі мен өнер жолы
Тұлғалық қыры
Тілендіұлы Нұрғиса (1925–1998) — қазақтың әйгілі күйші-композиторы, дирижер, дәулескер домбырашы.
Туған жері
Алматы облысы, Іле ауданына қарасты Шилікемер ауылы.
Мәңгілік мекені
Жамбыл кесенесінің іргесі.
Білім және кәсіби қызметі
Музыкалық білімі
Мәскеудегі П.И. Чайковский атындағы консерваторияның дирижерлік факультетін тәмамдады (профессор Н.П. Аносовтың класы).
Дирижерлік және ұйымдастырушылық еңбегі
- Қазақтың Абай атындағы опера және балет театрында — дирижер (1953–1961).
- Қазақтың Құрманғазы атындағы Мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрінде — бас дирижер (1961–1964).
- Өзі ұйымдастырған «Отырар сазы» халық аспаптары оркестрінде — бас дирижер (1981–1998).
- 1968 жылы «Қазақфильм» киностудиясы музыка редакциясының бас редакторы болды.
Марапаттары мен атақтары
Шығармашылық мұрасы
Өлшеусіз еңбек
Нұрғиса Тілендіұлы — 500-ден астам төл музыкалық туындының авторы. Ол қазақтың музыкалық мәдениетіне композитор, дирижер, орындаушы ретінде өшпес із қалдырды.
Жанрлық кеңдік
Мұрасының жанрлық аясы таңғалдырады: ән, күй, романс, увертюра, поэма, кантата, опера, балет және басқа да түрлер.
Сахна мен экранға жазған музыкасы
Қырықтан астам пьесаға және жиырмадан астам фильмге музыка жазды — бұл еңбектер ұлттық өнер қорын кеңейткен ірі құбылысқа айналды.
Таңдаулы шығармалары
- «Достық жолымен» (1958)
- «Менің Қазақстаным» кантатасы (1959)
- Қ. Қожамияровпен бірлескен «Алтын таулар» операсы (1961)
- «Ата толғауы» және оркестрге арналған шығармалар (1962)
- Увертюралары: «Халық қуанышы» (1963), «Қайрат» (1964), «Жеңіс солдаты» (1975)
Күйлері мен әндері
Күйлер
«Аққу», «Аңсау», «Арман», «Ата толғауы», «Әлқисса», «Қорқыт туралы аңыз», «Көш керуені», «Махамбет», «Фараби сазы».
Әндер
«Саржайлау», «Алатау», «Ақжайық», «Ақ құсым», «Өз елім» және басқа да ондаған ән.
Бұл шығармалар халықтық бояуының қанықтығымен, өзіндік қолтаңбасының айқындығымен көпшілік сүйіп тыңдайтын рухани қазынаға айналды.
Қазақ сахнасы мен киносының классикасы
Нұрғиса Тілендіұлы музыка жазған М. Әуезов, Ш. Айманов, Т. Ахтанов, Ә. Тәжібаев пьесалары, сондай-ақ «Қыз Жібек», «Қилы кезең», «Менің атым Қожа», «Қарлығаштың құйрығы неге айыр?», «Ақсақ құлан» фильмдері қазақ сахнасы мен экран өнерінің классикасына әлдеқашан айналды.
Дәстүрге адалдық және шығармашылық еркіндік
Сал-серілік дәстүрдің соңғы тұяғы
Нұрғиса Тілендіұлы қазақтың музыкалық мәдениетіндегі сал-серілік дәстүрдің соңғы тұяғы саналады. Ол өнер тудыру барысында уақыттың идеологиялық өктемдігіне де, ассимиляцияшыл әсіре үрдістерге де мойынсұнбай, төлтума болмысын сақтай алды.
Тірек — ұлттық топырақ
Ол жерден қуат алатын Антей тәрізді, қазақтың музыкалық дәстүріне табанын нық тіреп, арман-аңсарын жасқанбастан дыбысқа айналдырды.
Кәсіби мектеп пен суырыпсалмалықтың тоғысы
Өз заманының музыкалық танымын терең игерген кәсіпқой музыкант бола тұра, Нұрғиса суырыпсалмалық дәстүрді үнемі шабыт тұғыры етті. Осы арқылы оркестрлік қасаңдыққа буырқанған еркіндік дарыта білді.
Музыкалық тілдің даралығы
Ол сахараның ақбас абыздары сияқты өз үнін көп дауыстың ішінде тұншықтырмай, өз лебізін көп даңғазаға ілестірмей, қазақтың дәстүрлі музыкалық тіліндегі даралық қасиетті (монодиялық сипат) қастерлей білді.
Нұрғисаның композитор, дирижер, орындаушы ретіндегі ойы көпке ортақ, тілі көпке түсінікті болды. Сал-серілер өнерін даралайтын жан жүрекке бағытталу қасиеті оның шығармашылық болмысынан да анық сезіледі. Дәл осы тұста ол қазақтың дәстүрлі музыкасының әрін тайдырмай, нәрін жоғалтпай, өзіне ғана тән кәсіби биіктікті қалыптастырды.