Нарықтық экономиканы реттеу жүйесіндегі мемлекеттік бюджеттің маңызы

Экономикалық өмірге мемлекеттің қатысу себептері, формалары мен тәсілдері — ғылыми зерттеулердің дәстүрлі нысаны және бүгін де өзектілігін жоғалтпаған тақырып. Нарықтық экономиканы мемлекеттік реттеудің тиімді жүйесі елдің экономикалық дамуы мен саяси тұрақтылығы үшін маңызды шарт болып саналады.

Қазіргі мемлекет экономиканы сырттай бақылап қана қоймайды: ол шаруашылық үдерістерге белсенді араласып, қажет кезде экономиканы тұрақтандыру шараларын жүзеге асырады. П. Самуэльсонның пікірінше, көптеген елдердің үкіметі «экономиканың тамыр соғысын» үнемі бақылауда ұстауға ұмтылады. Қазіргі капитализм — нарықтық механизм мен мемлекеттік реттеу үздіксіз өзара байланысып, бірін бірі толықтыратын жүйе.

Тиімді мемлекетсіз тұрақты әлеуметтік-экономикалық даму мүмкін емес. Бүгінде мемлекеттің экономикадағы орны мен рөлі тек ЖІӨ-дегі мемлекеттік кірістер мен шығындардың үлесінің өсуімен ғана емес, дағдарыстарды еңсеруге бағытталған реттеуші шаралардың маңызының артуымен де көрінеді.

Экономиканы мемлекеттік реттеу міндеттері мен тәсілдері әртүрлі факторлардың ықпалымен өзгереді. Олардың ішінде қаржылық жаһандану, инновациялық дамудың ерекшеліктері және әлеуметтік-саяси факторлар ерекше орын алады. Сондықтан өзгермелі ортада мемлекеттік институттардың сапасы туралы мәселе алдыңғы қатарға шығады.

Мемлекеттік реттеуді «ұлғайту» немесе «азайту» логикасымен ғана бағалау көбіне мемлекеттік институттардың сапасы туралы негізгі сұрақты екінші орынға ысырады. Іс жүзінде мемлекет бір салаларда қатысуын күшейтіп, басқа салаларда қысқартуы немесе мүлде тоқтатуы мүмкін. Дамыған нарықтық экономикаларда да «күшейді/әлсіреді» деген қарапайым сипаттамаға сыймайтын үдерістер жүреді: негізгі мәселе — ұлттық бәсекеге қабілеттілікті қамтамасыз етуге бағытталған мемлекеттік қызметтің сапасы.

Сонымен бірге мемлекеттік шешім қабылдауда қателіктерге жол бермеу қажеттігін ешкім жоққа шығармайды. Бұл — экономика ғылымындағы ең күрделі мәселелердің бірі және кейде таза экономикалық талдаудан да асып түседі.

Экономиканы реттеу қызметі мен тәсілдері тарихи жағдайларға байланысты өзгерсе де, мемлекеттің нарықтық жүйедегі негізін қалаушы функциялары сақталады. Олар — қазіргі экономиканың дамуы үшін қажет нарықтың конструктивті элементтері.

Дж. Тобин мемлекеттік реттеудің қажеттілігін былай түсіндіреді: «Көрінбейтін қол» теоремасы экстерналийлер мен қоғамдық игіліктердің бар екенін ескере отырып толықтырылуы керек; жеке және қоғамдық мүдделер қайшылыққа тірелетін тұстарда ұжымдық мүддеге негізделген мемлекеттік қызмет қажет. Смиттің жүйесі эгоистік энергияны конструктивті арнаға бұратын институттар болғанда ғана жұмыс істей алады».

Бәсекелес нарықтардың тиімділікті арттыру және инновацияны ынталандырудағы артықшылықтары жалпы мойындалған. Бірақ нарықтың жеңісті жұмыс істеуі үшін инфрақұрылым мен институттар қажет, ал мұндай орта қалыптастыру — мемлекеттің құзыреті.

Мұнда ең әуелі меншік құқықтарының анықтығы және оларды қорғауға қабілетті сот жүйесінің тиімділігі ерекше мәнге ие.

Тәжірибе көрсеткендей, нарық экономикалық субъектілердің барлық қажеттілігін толық қанағаттандыра алмайды. Сондықтан мемлекетке жүктелетін базалық функциялар ең алдымен экономикалық процестерге нарықтың «жетіспеушілігін» түзету мақсатында араласумен байланысты.

Мұндай міндеттердің қатарына қоғамдық игіліктерді өндіру, монополияға қарсы реттеу, сыртқы әсерлерді (экстерналийлерді) реттеу және ақпаратқа тең қол жеткізуді қамтамасыз ету жатады. Осы тұрғыдан алғанда, бюджет жүйесінің нәтижелілігі мемлекет нарықтық «жетіспеушіліктерді» қаншалықты тиімді түзететіні арқылы өлшенеді.

П. Самуэльсон экстерналийлерді экономикалық субъектілер өз қызметіне байланысты шығындарды басқа біреулерге «жүктегенде» немесе керісінше пайда әкелгенде пайда болатын сыртқы әсерлер ретінде сипаттайды. Сыртқы әсерлер оң және теріс болып бөлінеді: егер басқа субъект үшін пайдалықты арттырса — оң, ал төмендетсе — теріс экстерналий.

Экстерналийлердің болуы мемлекеттік реттеудің маңызды негіздерінің бірі: мақсат — теріс әсерлерді азайтып, оң әсерлерді кеңейту.

Оң сыртқы әсерлердің классикалық мысалдары — ғылым, білім және медицина. Фундаменталды зерттеулерді бюджеттік қаржыландыру білімнің таралуы арқылы кең ауқымды қоғамдық пайда береді, ал жеке сектор мұндай инвестицияның қайтарымын толық иемдене алмайды. Сол сияқты білім беру де тұрақты түрде оң экстерналий қалыптастыратын сала болғандықтан, мемлекет әлеуметтік пайданы барынша арттыруға ұмтылады.

Денсаулық сақтауды қолдаудың мәні екі бағытта көрінеді: біріншіден, адам капиталы экономикалық өсудің негізгі факторына айналады; екіншіден, медицина жоғары технологиялық кешен ретінде көптеген салаларға технологиялық серпін беретін оң сыртқы әсер туғыза алады.

Дегенмен «идеалды» нарық та, тек оң әсерлерді ғана өндіретін мемлекеттік саясат та болмайды. Мемлекеттік қаржылық реттеудің міндеті — әр жағдайға сай нарықтық күштер мен мемлекеттік ықпалдың дұрыс теңгерімін тауып, теріс әсерлерді қысқартып, оң әсерлерді кеңейту.

Нарықтық экономикада мемлекеттік реттеу тікелей және жанама тәсілдер арқылы жүзеге асады. Тікелей тәсілдерге әкімшілік-құқықтық реттеушілер, ал жанама тәсілдерге қаржылық құралдар жатады. Тікелей реттеу қаржылық саясат үшін институционалдық негіз қалыптастырады.

Мемлекет нарықтың «кемшіліктерін» түзететін және осылайша экономикалық дамуға ықпал ететін бюджеттік саясат жүргізуге міндетті. Бірақ мемлекеттік ықпал әрдайым күтілген нәтижеге жеткізе бермейді: «мемлекеттің кемшіліктері» ақпараттың тең бөлінбеуі, саяси процестің жетілмеуі, бюрократиялық мүдделер және уақытша лагтар арқылы көрінуі мүмкін.

Сондықтан бюджеттік саясат тиімділігінің тұрақты мониторингі және ықтимал теріс салдарды дер кезінде түзету шаралары — басқарудың ажырамас бөлігі.

ХХ ғасырдың екінші жартысында дамыған елдерде мемлекет рөлінің күшеюі бір жағынан жаңа міндеттердің пайда болуымен, екінші жағынан бюджеттік шығындардың бюрократиялық ұлғаю тәуекелімен қатар жүрді. Артық араласу кейде нарықтық өзін-өзі реттеу механизмін әлсіретіп, бюрократиялық салмақты арттырғанымен, экономиканы мемлекеттік реттеудің қажеттілігіне күмән жоқ.

Қазақстан үшін де мемлекетті нығайту және мемлекеттік қаржы жүйесінің тиімділігін арттыру өте өзекті. Бұл нарықтық институттарды қалыптастыру, әлеуметтік тұрақтылықты сақтау, кәсіпкерлікті тежейтін артық әкімшілік кедергілерді азайту және бюджет ресурстарын ұтымды пайдалану міндеттерімен байланысты.

Қазақстан экономикасы әлемдік экономикаға интеграцияланып келеді: бұл жаңа мүмкіндіктермен бірге жаңа қиындықтар да әкеледі. Мұндай жағдайда мемлекеттік араласу тетіктерін жаһандық экономика талаптарына сай жаңғырту және олардың тиімділігін арттыру қажеттігі күшейеді.

Мемлекетті нығайту — бір реттік шара емес, кешенді саясат. Дамыған нарықтық экономиканы қалыптастыру үшін қажет институционалдық қайта құрулар реформалардың шешуші элементі болып қала береді. Қазақстанда нарықтық құрылымдардың тиімділігін шектейтін негізгі факторлардың бірі — қоғамдық игіліктерді өндіруді және экономикалық дамуға қолайлы орта қалыптастыруды қамтамасыз ететін қаржылық реттеу институттарының жеткілікті деңгейде сәйкес келмеуі.

Осыған байланысты бюджеттік саясат тек ресурстарды бөлумен шектелмей, оның тиімділігін жүйелі мониторингтеуді және ықтимал теріс салдарды дер кезінде жоюға арналған нақты тетіктерді де қамтуы тиіс.