Қазақша рефераттар

Балықтардың денесі

Сабақ туралы қысқаша мәлімет

Мекеме және лауазым

Балқаш қаласы, Абай атындағы №2 лицей КММ. Биология пәні мұғалімі, директордың әдістемелік ісі жөніндегі орынбасары — Садыканова Бикеш Жекенқызы.

Мақсаты

Оқушылардың білім сапасын арттыру, танымдық қызығушылығын күшейту және омыртқалы жануарлар тақырыбын қорытындылауда ақпараттық-коммуникативтік технологиялардың тиімділігін көрсету.

Сабақ форматы

  • Түрі: кіріктірілген қорытынды сабақ.
  • Пәнаралық байланыс: әдебиет, география, химия, экология, математика, тарих, жергілікті материалдар.

Көрнекіліктер

Интерактивті тақта Слайд Презентация Флипчарт Таратпа материалдар Сызбалар Нақпішіндер Ылғалды препараттар Қызықты деректер

Ұран: «Мұрагерміз білімге құштар, жылдар санап биікке ұшар»

Бұл ұран сабақтың жалпы идеясын ашады: білімді жүйелеу, дәлелдеу және заманауи құралдар арқылы нәтижені көрнекі көрсету.

Сабақтың құрылымы

Кезеңдер

  1. 1 Ұйымдастыру кезеңі
  2. 2 Кіріспе (сергіту сәті)
  3. 3 Негізгі бөлім: омыртқалылар кластары бойынша қорғау
  4. 4 Қорытынды: тест, диктант, зертханалық жұмыс, бағалау

Негізгі бөлімнің бағыттары

  • Балықтар класын қорғау
  • Қосмекенділер класын қорғау
  • Жорғалаушылар класын қорғау
  • Құстар класын қорғау
  • Сүтқоректілер класын қорғау

Қорытынды бөлім құралдары

  • Графикалық диктант
  • Сәйкестік тесті
  • ActivVote тесті
  • Презентацияны қорғау
  • Зертханалық жұмыс
  • Қызықты деректер
  • Бағалау

Сергіту сәті: сұрақ-жауап арқылы қайталау

Сергіту сәті қысқа сұрақтар арқылы жүзеге асады. Мақсат — желілілер мен омыртқалылардың негізгі ұғымдарын жылдам еске түсіру, әрі келесі бөлімдерге логикалық көпір құру.

1) Жануарлар дүниесінің тарихи дамуындағы ең жоғарғы топ
Желілер типі.
2) «Желілілер» деп аталу себебі
Арқа жағында ішкі қаңқаның қызметін атқаратын желі (хорда) болатындықтан.
3) Желілілердің түр саны
Шамамен 40–45 мың түр.
4) Тіршілік ету ортасы
Құрлықта, топырақта, суда, ағаш басында және ауада.
5) Желілілерге жататын топтар
Қандауыршалар, асцидиялар, балықтар, қосмекенділер, жорғалаушылар, құстар, сүтқоректілер.
6) Дене мөлшерінің ауқымы
Ең кішісі — 0,5 мм, ең ірісі — 33 м.
7) Желінің қызметі (төменгі сатыда)
Өмір бойы сақталып, ішкі қаңқаның қызметін атқарады.
8) Желінің қызметі (жоғары сатыда)
Желіден омыртқа жотасы түзіледі.
9) Желілердің негізгі тип тармақтары
Бассүйексіздер, қабықтылар, омыртқалылар.
10) Жақ сүйектерінің болуына байланысты
Жақсүйексіздер: минога, миксина. | Жақсүйектілер: балықтар, қосмекенділер, жорғалаушылар, құстар, сүтқоректілер.
11) Ұрық дамуына байланысты омыртқалылар
Қағанақсыздар: дөңгелекауыздылар, балықтар, қосмекенділер. | Қағанақтылар: жорғалаушылар, құстар, сүтқоректілер.
12) Дене температурасына байланысты
Салқынқанды: дөңгелекауыздылар, балықтар, қосмекенділер, жорғалаушылар. | Жылықанды: құстар, сүтқоректілер.

Негізгі бөлім: топтық жұмыс және «Балықтар» класын қорғау

Ұйымдастыру

Сынып оқушылары 5 топқа бөлінеді. Әр топқа таратпа материалдар мен бағалау парақтары ұсынылады. Осы бөлімде 1-топ «Балықтар» тақырыбын (ихтиология) қорғайды.

Балықтарға жалпы сипаттама

Балықтар — су ортасында тіршілік етуге бейімделген, омыртқалы жануарлардың салыстырмалы түрде төменгі сатыдағы тобы. Қазіргі кезде балықтардың шамамен 20 мыңдай түрі белгілі. Балықтарды зерттейтін зоология саласы ихтиология деп аталады.

Дене бөлімдері

Дене бас, тұлға, құйрық бөлімдерінен тұрады. Бас бөлімінде жұп танау тесіктері мен екі көз орналасады.

Жүзбеқанаттар

Тұлғада — жұп көкірек, жұп құрсақ және дара арқа жүзбеқанаттары; құйрықта — құйрық және аналь жүзбеқанаты болады.

Тері жабыны

Терісі сыртынан қабыршақтармен қапталған.

Тыныс алуы

Балықтар суда еріген оттегіні желбезектері арқылы сіңіреді.

Жүзбеқанаттардың қызметі

  • Көкірек және құрсақ жүзбеқанаттары — тепе-теңдікті сақтап, су қабаттары бойынша қозғалысты жеңілдетеді.
  • Арқа және аналь жүзбеқанаттары — денені тұрақты ұстайды.
  • Құйрық жүзбеқанаты — негізгі бағыттаушы әрі қозғалтушы күш.

Балықтардың негізгі топтары: шеміршекті және сүйекті

Шеміршекті балықтар

Шамамен 750 түр

Cartilaginous
  • Қаңқасы толықтай шеміршектен тұрады.
  • Көпшілігі теңіздерде таралған.
  • Өкілдері: акулалар, жұпбалықтар, тұтасбастар.
  • Жұтқыншақтың екі бүйірінде 5–7 жұп желбезек саңылауы болады.
  • Құйрық жүзбеқанатының үстіңгі қалағы астыңғысынан ірі.
  • Терісі екі қабаттан тұрады; ұсақ бүртікті құрылым тән.
  • Бүйір сызық арқылы су ағынының бағытын, тербелісін және кедергіні сезеді.

Сүйекті балықтар

20 000-нан астам түр

Bony
  • Қаңқасы сүйектен тұрады.
  • Мұхитта, теңізде, өзен-көлдерде және су қоймаларында таралған.
  • Өкілдері: шортан, табан, сазан, бекіре, алабұға, қортпа және т.б.
  • Желбезек сырты желбезек қақпағымен жабылған.
  • Қабыршақтарында жылдық сақинаға ұқсас сызықтар болады — балықтың жасын ажыратуға көмектеседі.
  • Ерекше мүше — торсылдақ: салмақты реттеп, су қабаттары арасында еркін ауысуға жағдай жасайды.
  • Көбіне даражынысты; сырттай ұрықтанып, көп уылдырық шашады. Кей түрлері өрістеу (миграция) жасайды.
  • Кәсіптік маңызы жоғары; балық зауыттарында қолдан ұрықтандыру арқылы көбейтіледі.

Құрылысы мен мүшелер жүйесі (қысқаша)

Қаңқа

Бас қаңқасында ми сауыты, жақ, тіласты және желбезек доғалары болады. Омыртқа жотасы омыртқалар тізбегінен тұрып, жұлынды қорғайды.

Асқорыту жолы

Ауыз қуысы → жұтқыншақ → өңеш → қарын → аш ішек → тоқ ішек → тік ішек → клоака.

Тыныс алу

Тыныс алу мүшесі — желбезек. Шеміршекті балықтарда тыныс алу ауыз қуысының қозғалысымен, ал сүйекті балықтарда — желбезек қақпағының қозғалысымен тығыз байланысты.

Қанайналым

Жүрегі 2 қуысты: 1 құлақша және 1 қарынша. Қанайналым шеңбері — біреу. Жүрек арқылы вена қаны ағады, ал желбезекте оттекке қаныққан қан денеге таралады.

Зәр шығару

1 жұп бүйрек және жұп несепағар өзегі болады. Шеміршекті балықтарда қуық болмайды, сүйекті балықтарда қуық алғаш рет пайда болады.

Жүйке жүйесі және сезім мүшелері

Ми бөлімдері: алдыңғы ми, аралық ми, ортаңғы ми, мишық, сопақша ми. Есту мүшесі — тек ішкі құлақ. Иіс сезу, дәм сезу және бүйір сызық жақсы дамыған.

Практикалық мәні және экологиялық қыры

Шаруашылық және тағамдық маңызы

  • Қара және қызыл уылдырық — құнды өнім.
  • Балық майында D дәрумені мол; мешелдің алдын алуда қолданылған.
  • Бекіре тұқымдастардың торсылдағы, қаңқасы мен терісінен өндірістік өнімдер алынады.
  • Қабыршақтары жасанды інжу дайындауға жұмсалады.

Эстетика және таным

Балықтар — табыс көзі ғана емес, адамның эстетикалық талғамын байытатын тіршілік иелері. Оларды аквариумдар мен океанариумдарда өсіруге болады (мысалы, Астанадағы «Думан» океанариумы).

Қазақстан және Балқаш өңірі

Қазақстанның су айдындарында 180-ге жуық балық түрі кездеседі, олардың 16 түрі сирек болғандықтан Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген. Әсіресе Іле шармайын және Балқаш алабұғасын сақтау маңызды.

Балқаш көлінде кездесетін балықтар: сазан, шабақ, каяз, шұбаржан, ақбалық, ақмарқа, табан, жайын, аққайран, көксерке, вобла, беріш, бекіре, амур, карась.

Қауіптері

  • Кей түрлері адамға қауіпті болуы мүмкін (мысалы, кейбір акулалар, сауытбалықтар).
  • Паразиттік ауруларды таратуы ықтимал (мысалы, описторхоз).

Қорытынды ой

Балықтар — суда тіршілік еткен алғашқы омыртқалы жануарлар. Олардың тыныс алу, қозғалу, сезіну және көбею ерекшеліктері су ортасына бейімделудің айқын үлгісін көрсетеді және омыртқалылар эволюциясын түсінудің негізгі кілті болып табылады.