Сыныптан тыс шарада оқушылардың ұлттық дүниетанымын қалыптастыру тәжірибемнен

Кіріспе: ұлттық дүниетанымды қалыптастыру — өмір талабы

Сыныптан тыс шараларда оқушылардың ұлттық дүниетанымын халық тағылымдары арқылы қалыптастыру бойынша жинақтаған іс-тәжірибемді ұсынамын. Қоғамның рухани-мәдени даму деңгейі, салт-санасы жеке тұлғаның ішкі жан дүниесінің қалыптасуына тікелей ықпал етеді. Жеке тұлғаны жан-жақты қалыптастыруда маңызды компоненттердің бірі — дүниетаным.

Профессор С. Қалиев еңбектерінде ұлттық ерекшеліктердің этностар арасында әлеуметтік тұрғыда көрініс табуы, сондай-ақ халық ауыз әдебиеті жанрларындағы тәлімдік ойларды қазіргі өмірмен ұштастыра қолдану мәселелері кеңінен талданады. Тәрбиелік шараларды жоспарлауда халықтық педагогиканың ғылыми педагогикамен байланысын негіз ете отырып, халық қағидаларын педагогикалық талаптармен үйлестіру қажеттігі атап көрсетіледі.

Тәрбиелік жұмысты жоспарлаудағы негізгі қағидалар

Оқушының жас ерекшелігін есепке алу.
Болмыс (мінез, бейім, қызығушылық) ерекшелігін ескеру.
Тәрбиенің орта мен отбасына тәуелділігін назарда ұстау.
Оқушының жеке басын қадірлеу.
Жасына сай ақыл-ойын дамыту.
Тәрбие мазмұнының біртұтастығын сақтау.
Тәрбиенің үзіліссіздігін қамтамасыз ету.
Ұжымдық тәлім-тәрбиені жүйелі ұйымдастыру.

Осы бағыттарды басшылыққа ала отырып, өз тәжірибемде ұлттық тәрбиенің негізін арқау еттім. Өткізілген тәрбиелік шараларда бұл талаптар оқушы дүниетанымын дамытудың өзегіне айналды.

Зерттеудің өзегі және болжамы

Дүниетаным мазмұнының көріністері

Психологиялық болмыстағы тұтастық және сенім деңгейі.
Қоғамдағы қызығушылықтардың қарама-қайшылығынан туатын көзқарас айырмасы.
Адамның қоғамдағы орнына қатысты саналық сапасы.
Қажеттілік пен қызығушылықтың сипаты және мазмұны.
Жеке қасиеттердің әртүрлі жағдайда көрінуі.

Болжам

Аталған сипаттамалардың өмірде көрініс беруі арқылы жеке тұлға қалыптасуының негізгі факторларын айқындауға болады. Оқушылардың дүниетанымын дамытуда олардың эмоционалдық өрісін міндетті түрде ескеру қажет, өйткені құндылықтар ең алдымен қарым-қатынас пен сезіну тәжірибесінде орнығады.

Жеке тұлға қалыптасуына әсер ететін факторлар (жүйелік көзқарас)

Тұқым қуалаушылық

Анатомо-физиологиялық ерекшелік, жоғары жүйке жүйесінің физиологиясы.

Әлеуметтік орта

Отбасы, ұжым, мәдени орта, кеңістік ықпалы.

Іс-әрекет

Еңбек әрекеті, оқу, тәжірибе және нақты жағдайдағы жауапкершілік.

Қарым-қатынас

Құндылықты қабылдау мен мінезді түзетуге әсер ететін негізгі арна.

Тәрбиелік орта

Мақсатты тәрбиелік ықпал, дәстүр мен үлгі арқылы нығаяды.

Кемелдену

Жинақталған тәжірибені құндылыққа айналдыру нәтижесі.

Негізгі бөлім: дамыту өлшемдері мен көрсеткіштері

Эмоционалдық қарым-қатынас арқылы оқушының білім қоры идеялық көзқарасқа, адамгершілік сапаларға айналады. Бұл бағыттағы жұмысым «Атадан қалған асыл сөз», «Ұлдан — ұлағат, қыздан — қылық», «Ата мен әже ісі — бізге өнеге» тақырыптары аясында жүзеге асырылды.

Интеллектуалдық және эмоционалдық сана оқушылардың дүниетанымын дамытуда іс-әрекет пен тәжірибе арқылы нақты көрінеді. Сондықтан тәрбиелік шаралар пікір алмасу, рөлдік ойындар, көзқарас сабақтары, педагогикалық жағдаяттарды шешу, танымдық сайыстар сияқты кіріктірілген формаларда ұйымдастырылды.

Ұлттық дүниетаным құрылымының негізгі компоненттері

Танымдық өзек

Ойлау, білім, парасат, ұлттық ойлау.

Құндылық-ұстаным

Сенім, көзқарас, ұлттық сана, ұлттық мораль.

Әлеуметтік көрініс

Қатынас, ұлттық болмыс.

Практикалық өлшем

Әрекет арқылы ішкі позиция мен бағыт айқындалады.

Тек іс-әрекет үстінде баланың ішкі позициясы мен дүниетанымдық бағыты шынайы байқалады. Мұны арнайы ұйымдастырылған «Тағылымы мол — Наурыз мейрамы», «Көргені жақсы көш бастайды» сияқты сыныптан тыс шараларда анық байқадым.

Дүниетаным бағыттары және бағалау өлшемдері

Дүниетаным бағыттары

Экологиялық
Эстетикалық
Саяси
Құқықтық
Діни
Педагогикалық
Этикалық
Әлеуметтік-психологиялық
Философиялық

Бағалау өлшемдері

Философиялық және ғылыми көзқарастың қалыптасуы.
Мінез-құлықтағы көрініс: моральдық-этикалық талаптарды қабылдауы және орындауы.
Іс-әрекетте қолдануы: тұрмыс пен ортада тәжірибеге айналдыруы.

Деңгейлер

Жоғары

Халық тағылымдарын қызығушылықпен қабылдайды, әлеуметтік мәнін түсінеді және іс жүзінде қолдану дағдылары қалыптасқан.

Орта

Танымдық, тәрбиелік мәнін түсінуге талпынысы бар, алайда күнделікті өмірде жүйелі қолдануы толық орнықпаған.

Төмен

Танымдық мәніне жеткілікті көңіл бөлмейді, тұрмыста қолдану дағдылары қалыптаспаған.

Сауалнама нәтижелері және байқалған олқылықтар

8-сынып оқушылары арасында сауалнама жүргізілді: барлығы 83 оқушы қатысып, соның ішінде 8 «В» сыныбынан 26 оқушы жауап берді. Нәтижелер оқушылардың салт-дәстүр, әдет-ғұрып, ырым мен тыйымдардың танымдық әрі тәрбиелік мәнін түсіндіруде пайымдауы төмен екенін көрсетті. 26 оқушының ішінде 5 үздік оқушы ғана толыққанды жауап берді (сапа көрсеткіші — 19%).

Негізгі олқылықтардың бірі — отбасында және қоғамда балаға ұлттық мазмұндағы әрекет пен жауапкершілікке қатысты сұраныстың аздығы; соның салдарынан күнделікті тұрмыста қолдану қажеттілігі де әлсіз қалыптасады.

Сауалнама сұрақтары (іріктеме)

Әр халықтың сәлемдесу мәнерін қалай түсіндіресің?
Отбасы туралы түсінігің қандай?
Әке мен анаға қатысты туыстық атауларды ата.
Тыйым сөздер не үшін қажет?
Ырымдарға сенесің бе? Неліктен?
Батаның түрлерін ата. Бата алу неге қажет?
Отбасындағы перзент орнының мәні неде?
«Қара шаңырақ», «отау шығару» ұғымдарын қалай түсіндіресің?
Ұлттық қолөнер түрлерін ата.
Санаға қатысты халық ұғымдарынан не білесің?
Халықтың қарапайымдылық пен өзара көмек туралы түсініктерін ата.
Маусымдық мерекелерді ата.
Бір мүшел (13 жас) жасқа байланысты рәсімдер мен жоралғыларды білесің бе?
Той түрлерін ата.
Наурыз мейрамының ерекше белгілерін атап бер.

Оқушылардың халық тағылымдарын қаншалықты меңгергенін сауалнама, тестік жұмыстар арқылы нақтылап, білім мен тәрбие бағытындағы деңгейін айқындадым. Кіріктіріле жоспарланған шаралар теориялық және практикалық мазмұнды қатар ұсынуға мүмкіндік берді.

Тәжірибе: «Атадан қалған асыл сөз» атты тәрбиелік шара

Мақсаты

Оқушылар бойында әдептілік пен алғырлық қасиеттерін қалыптастыру.
Ұлы ғұламалардың сөздерін жатқа айту, мәнерлеп оқу қабілеттерін дамыту.
Жақсы мен жағымсыз қылықтарды ажыратып, аталы сөзден ғибрат алуға тәрбиелеу.

Мазмұндық өзек

Ұлттық дүниетанымды дамытуға бағытталған мәтіндер, мақал-мәтелдер, шешендік сөздер, бата, аңыз-әңгімелер арқылы оқушы санасында құндылықтың орнығуына жағдай жасау.

Ұйымдастыру кезеңі: кіріспе сұрақ

Мұғалім оқушыларға: «Асыл сөздерге қандай сөздерді жатқызар едіңдер?» деген сұрақ қояды. Оқушылардың жауаптары: мақал-мәтелдер, шешендік сөздер, бата, аңыз-әңгімелер. Осыдан кейін шараның мақсаты нақты айқындалып, аталы сөздер мен бабалар өсиетіне тереңірек тоқталатынымыз хабарланады.

I бөлім: «Ескірмейтін есті сөз»

Бұл бөлімде оқушылар мақал-мәтелдер айтып, мәнін ашады (қатысушылар — 10 оқушы). Негізгі міндет — халық тағылымдарын адамзаттық тәрбиемен ұштастыру.

Нәтиже

Ұлттық рух, ұлттық намыс, ұлттық сана ұғымдарының мәнін түсініп, оларды жетекші идея ретінде қабылдауға қадам жасайды.

II бөлім: шешендік сөзге құрылған көрініс

Оқушылар Абылай хан мен батырлар арасындағы мағыналы шешендік сөздерді сахналап, мазмұнын талдайды. Мақсат — шешендік сөзді есте сақтауға ғана емес, оның тәрбиелік мағынасын пайымдауға үйрету.

Нәтиже

Оқушылар туыстық қатынастардың танымдық, әлеуметтік, тағылымдық сабақтастығын ажыратады; «үш жұрт» ұғымының мәнін түсінеді.

III бөлім: «Ырым-тыйымдарды білеміз бе?»

Бұл бөлімде қазақ халқының ырым-тыйымдары кезекпен аталып, олардың шығу төркіні мен тәрбиелік қызметі талқыланады. Негізгі міндет — бұрыннан қалыптасқан ұғымдардың танымдық мәніне үңілдіру, ой салу.

Нәтиже

Жауапкершілік пен парыз ұғымдарын тереңірек мойындап, ұлттық мінездің өлшемдерін тануға бейімделеді.

IV бөлім: «Асылдың сөзі — ақылдың кені»

Оқушылар Абыз ата, Қазбек би, Марғасқа жырау, Тәттіқара ақын бейнелерін сомдап, бабалар өсиетінен үзінділер ұсынады. Рөлдік орындау оқушыға сөздің қуатын сезіндіреді, ойды мінезге айналдыруға ықпал етеді.

Нәтиже

Оқушылар бойынан ұлттық намыс пен жігердің беки түскені байқалады.

V бөлім: «Деген екен…»

Бұл бөлімде Абай, Әл-Фараби сияқты ойшылдардың қанатты сөздері мәнерлеп оқылып, жатқа айтылады. Оқушының сөзге құрметі арқылы халыққа жанашырлық, жауапкершілік сезімі оянады.

Қорытынды: нәтижелерге сараптама

Шара соңында жалпы қорытынды жасалды: өзін тану — ұлттық рухты бойға дарытудың маңызды шарты. Оқушылар ұлттық сана, сенім, намыс пен мінез-құлыққа қатысты түсініктерін қайта қарап, қарапайымдылыққа, сыпайылыққа, жауапкершілікке бет бұрады. Жүйелі ұйымдастырылған сыныптан тыс жұмыс ұлттық дүниетанымның бірізді қалыптасуына нақты ықпал етеді.