Тіршіліктің анықтамасы
Тіршіліктің анықтамасы, тірі организмдердің қасиеттері және тіршілік деңгейлері
Бұл сабақта тіршілік ұғымын ғылыми тұрғыдан түсіндіру, тірі организмдердің негізгі қасиеттерін жүйелеу және тіршілік деңгейлерін талдау қарастырылады. Сонымен қатар биологиямен байланысты салалар (экология, антропология, эволюция және т.б.) аясындағы өзекті мәселелерді бағамдауға назар аударылады.
Мақсаты
- Жоғары сыныптарда қарастырылатын негізгі мәселелерді талдау және жүйелеу.
- Биологиямен байланысты салалар бойынша базалық ұғымдарды қалыптастыру.
- Тіршіліктің пайда болуы мәселесінің биологиядағы маңызды проблемалардың бірі екенін түсіндіру.
- Экологиялық мәселелерді талдауға дағдыландыру.
Әдістері
Сабақ барысында ұғымдарды анықтау, салыстыру және қорытынды шығару дағдылары дамытылады.
Көрнекіліктер
- Тірек сызбалар
- Түрлі суреттер
- Портреттер
- Слайдтар
Сабақтың барысы
- 1 Ұйымдастыру кезеңі.
- 2 Жаңа сабақты түсіндіру және талқылау.
Жаңа сабақтың мазмұны
Биология ғылымы экология, антропология, эволюция сияқты салалармен тығыз байланысты. Қазіргі әлемде ғылым мен технология дамуы мына бағыттармен қатар жүреді: ғарыш кеңістігін бейбіт мақсатта игеру, өнеркәсіпті өркендету, ауыл шаруашылығын дамыту. Бұл үдерістер тіршілікке, табиғи жүйелерге және экологиялық тепе-теңдікке әсер етеді.
Негізгі назар
- Биологияның өзекті проблемаларын талдау.
- Тіршіліктің пайда болуы туралы ғылыми түсініктер.
- Экологиялық мәселелерге сын тұрғысынан қарау.
Тіршіліктің анықтамасы
Тіршілік — құрылымы нәруыздар мен нуклеин қышқылдарынан құралған күрделі биологиялық полимерлерге негізделген, өзін-өзі реттей алатын және ұрпақ қалдыруға қабілетті ашық жүйе.
Тірі жүйеге тән сипаттар
- Өзін-өзі реттеу (гомеостаз және басқарылу).
- Көбею және ұрпақ қалдыру.
- Ашық жүйе ретінде зат пен энергия алмасу.
Тірі және өлі табиғатты салыстыру
Тірі және өлі табиғатты ажыратуда биогенді элементтердің үлесі маңызды. Тірі ағзаларда көміртек, сутек, азот, оттек басым болса, өлі табиғатта кейбір металдар мен жартылай металдардың (темір, магний, кремний, алюминий) үлесі жиі жоғары болады.
| Тірі табиғатқа тән элементтер | Өлі табиғатта жиі кездесетін элементтер |
|---|---|
| Көміртек (C) | Темір (Fe) |
| Сутек (H) | Магний (Mg) |
| Азот (N) | Кремний (Si) |
| Оттек (O) | Алюминий (Al) |
Тірі организмдердің негізгі қасиеттері
Тірі организмдерге тән қасиеттерді оқушылар тақырыпшалар бойынша талдап, мысалдар арқылы дәлелдейді.
Тірі жүйелердің белгілері
- Метаболизмнің жүруі (зат және энергия алмасу).
- Тіршілік деңгейлерінің өзара байланысы және салыстырмалы бірізділігі.
- Көбею.
- Тұқым қуалаушылық.
Тіршілік деңгейлері
Тіршілік деңгейлері — тірі жүйелердің ұйымдасу сатылары. Әр деңгейдің өзіне тән құрылымы, қызметі және өзара байланысы бар.
| № | Деңгей | Ерекшелігі (қысқаша) |
|---|---|---|
| 1 | Молекулалық | Биополимерлер, ДНҚ/РНҚ, нәруыздар және биохимиялық үдерістер. |
| 2 | Жасушалық | Тіршіліктің құрылымдық-қызметтік бірлігі ретінде жасуша. |
| 3 | Ұлпалық | Қызметі ұқсас жасушалар бірлестігі. |
| 4 | Мүшелік | Ұлпалардан құралған мүшелердің қызмет атқаруы. |
| 5 | Организмдік | Ағзаның тұтас жүйе ретінде тіршілік етуі. |
| 6 | Популяциялық–түрлік | Популяция динамикасы, генқор, түрдің тұрақтылығы мен өзгергіштігі. |
| 7 | Биогеоценоздық | Экожүйедегі ағзалар мен ортаның өзара әрекеті. |
| 8 | Биосфералық | Жер шары деңгейіндегі тіршілік жүйесі және ғаламдық айналымдар. |
Қорытынды ұғымдар
1) Метаболизм
Метаболизм — ағзадағы зат және энергия алмасу.
Анаболизм
Қарапайым заттардан күрделі заттардың синтезі, энергия жұмсалады.
Катаболизм
Күрделі заттардың ыдырауы, энергия бөлінеді.
2) ДНҚ
ДНҚ — екі спиральді құрылымға ие нуклеотидтер тізбегі. Негізгі азотты негіздер: аденин, гуанин, цитозин, тимин (A, G, C, T).
3) Онтогенез және филогенез
- Онтогенез — жеке ағзаның даму жолы.
- Филогенез — түрдің тарихи даму жолы.
4) Дискреттілік (оқшаулану)
Дискреттілік — тірі жүйелердің құрылымдық және функционалдық бірліктерге бөлінуі, белгілі бір деңгейлерде салыстырмалы оқшаулану арқылы ұйымдасуы.
Үй тапсырмасы
- §1–2: қайталап оқу және талдау.
- Деңгейлік сұрақтарға жауап беру.