Қазақ әдеби тілінің стильдері
Панфилов ауданы, Жаркент қаласы
Қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі: Сағымбаева Асель Сериковна
Пәні: Қазақ тілі • Сынып: 9
Сабақ тақырыбы
Қазақ әдеби тілінің стильдері
Сабақтың міндеттері
Қызметтерді таныту
Тілдің білімдік, танымдық, қатысымдық және кумулятивтік қызметтерін танытып, нақты мысал арқылы бекіту.
Мәтін ішіндегі қолданыс
Тілдік құралдардың мәтін ішінде қалай қызмет ететінін талдату және қолдануға үйрету.
Шығармашылық ізденіс
Оқушыларды шығармашылық бағыттағы жұмыстарға төселдіріп, өзіндік пікір айтуға ынталандыру.
Алдыңғы оқу: үй тапсырмасын тексеру (5 минут)
45-жаттығу — шығармашылық тапсырма
«Тасқа басылған таңба — тарихта қалған тіл дерек» тақырыбындағы өлеңді пайдаланып, берілген үлгі бойынша ойтолғау жазыңдар. Топтағы бірнеше оқушы ойтолғауын дауыстап оқиды.
Өзін-өзі дамытуға арналған жаттығулар
Сөйлеу тілі лексикасына қатысты өзіндік ізденіс жұмыстарын орындаңдар. Оқушылар үй тапсырмасын эксперттерге көрсетіп, бағалау парағына белгі қойғызады.
43-жаттығу — лексиканы салыстыру
Бейтарап және стильаралық лексикаға, эмоционалды-экспрессивті реңкі басым сөздер мен кәсіби лексикаға әдебиет, география, физика оқулықтарынан 10 мысал теріп жазып, салыстырып, дәлелдеңдер.
Қолданылатын әдіс-тәсілдер
Сабақтың басталуы: ұйымдастыру кезеңі (5 минут)
Психологиялық дайындық: «Әзіл әлемі» тренингі
Бір оқушы ортаға шығып, 15 тапсырманы берілген әңгіме желісін бұзбай, мазмұнын сақтай отырып, орынды түрде кіріктіріп жалғастырады.
1-оқушыға берілетін сөздер
Әмиян, шырша, Абай Құнанбаев, банк, гүл, Үндістан, кино, сахналық қойылым, Мейрамбек Беспаев, доллар, ойын-сауық орталығы, мәдениет, қала, сыйлық.
2-оқушыға берілетін сөздер
Ән, мен, сыныптастар, кемпірқосақ, Алматы, күлкі, Сәуле, туыс, қиял, домбыра, жұмбақ, сөмке, үй, тамақ, сусын, әшекей бұйымдар.
Ықтимал жауаптың үлгісі
Әңгімемді «Бір күні келе жатыр едім…» деп бастайын. Сұлулық салонына бармақ болып келе жатып, құрбым тапсырған кітап есіме түсті: Абай Құнанбаевтың өлеңдер жинағын алып беруім керек еді. Соған асығып келе жатқанымда, алдымнан режиссер ағам шыға келді. Қолында гүл, үсті-басы жинақы, бейне бір Үндістанның әйгілі актеріндей сәнденіп алыпты. «Үнді фильміне түсуді армандап жүр ме?» деп ойлап қалдым. Ол жастайынан сахналық қойылымдарға қатысатын, кейін режиссер атанды. Сүйікті әншісі — Мейрамбек Беспаев, соған еліктейтіні де бар. «Не істеп жүрсіз?» десем, «Долларым бар еді, теңгеге айырбастай алмай жүрмін. Дүкеннен әйелімнің туған күніне торт алайын деп едім», — дейді. Айтпақшы, ол кісі — менің нағашым. Содан кейін қалаға баратын маршруткаға мініп, кетіп қалды. Мен мұғалімімді жолықтырып, кітап дүкенінің қайда екенін сұрап алдым.
Топқа бөлу (1 минут)
«Бэйджик» әдісі арқылы 3 топқа бөлу. Қосымша төрт үздік оқушыдан эксперттер тобы құрылады: олар топтардың тапсырмасын тексеруге көмектеседі.
«Мектеп»
Эксперт: Аружан
«Арман ПВ»
Эксперт: Айғаным
«Атамұра»
Эксперт: Арайлым
Бүгін сабақта «Тендер» ойыны ұйымдастырылады. Тендер сомасы — 500 мың доллар. Тендерге қатысушылар — кітап баспалары («Атамұра», «Мектеп», «Арман ПВ»). Сабақта белсенділік танытып, ерекше көзге түскен топ тендерді ұтып алады.
Сабақтың ортасы: қызығушылықты ояту (2 минут)
Ассоциация құру
«Стиль» және «әдеби тіл» ұғымдарына ассоциация құру арқылы оқушылардың ойына түрткі жасалады (жауап слайдта көрсетіледі).
Ықтимал жауаптар
- «Стиль» (лат.) — «жазу құралы».
- Жеке дара ерекшелік, жазу мәнері.
- Сән, мода; өнердегі бағыт (би, ән, сурет, қолөнер және т.б.).
- Тілдік тәсілдердің қолданылу принциптері, стилистиканың негізгі ұғымы.
Әдеби тілдің анықтамасы
Әдеби тіл — жалпыхалыққа ортақ, түсінікті, белгілі бір жүйеге түскен, стильдік-жанрлық тармақтары бар және нормаланған тіл.
Постермен жұмыс: ДЖИГСО әдісі (12 минут)
Мағынаны тану: жұмыс барысы
- 1 Оқушылар «Қазақ әдеби тілінің стильдері» мәтінін түсініп оқиды (2 минут).
- 2 Топ ішінде талқылайды (1 минут).
- 3 Көшбасшы оқушы «елші» ретінде келесі топқа барып түсіндіреді (3 минут).
- 4 Топ постер дайындап, қорғайды (2 + 4 минут).
«Мектеп» баспасы
Ауызекі сөйлеу стилі және көркем әдебиет стилі.
«Арман ПВ» баспасы
Ғылыми стиль және публицистикалық стиль.
«Атамұра» баспасы
Қазақ әдеби тілінің стильдері және ресми іс-қағаздар стилі.
Оқулықпен жұмыс: жаттығулар (5 минут)
46-жаттығу
- Мәтінді оқу.
- Бірінші абзацты ауызекі сөйлеу стиліне айналдырып айту.
- Қарамен жазылған сөйлемдерге синтаксистік талдау жасау.
Топтарға бөлу
Жаттығу мәтіні үш абзацқа бөлінеді: 1-абзац — «Мектеп», 2-абзац — «Арман ПВ», 3-абзац — «Атамұра». Әр топтан бір оқушы тақтада орындайды, қалғандары орындарында орындап, эксперттерге тексертеді.
47-жаттығу
Төмендегі екі мәтінді салыстырып, қай стиль түріне жататынын анықтаңдар. Әр топ мәтін мазмұнымен танысып, стилін анықтап, дәлелді пікірін ұсынады.
Сергіту сәті: «Саябақтағы орындық» (4 минут)
Ойынның мазмұны
Сыныптан бір табанды, сөзге шешен, тапқыр оқушы «орындыққа» отырады. Қалғандары топпен ақылдасып, бір оқушыны белгілі бір рөлге енгізіп, орындықта отырған оқушыны орнынан тұрғызуға тырысады.
Дайындық (1 минут)
Топ мүшелері орындықтағы оқушыға арналған сұрақтар мен уәждерді құрастырады, ішінен бір оқушыны ортаға шығарады.
Шарт
Сөз барысында көркемдегіш тәсілдер қолданылуы тиіс: мақал-мәтел, тұрақты тіркес, теңеу, эпитет, метафора және т.б. Әр топқа 1 минут беріледі.
Рөл үлгілері
Полицей, журналист, сырқат адам, мүмкіндігі шектеулі адам және т.б. Эксперттермен ақылдаса отырып, кімнің сөзі нанымды болғаны және қандай рөл орындықтағы адамның орнын босатуына әсер еткені анықталып, сол топ марапатталады.
Ескерту: толық нұсқасын жүктеу бөлімі бастапқы мәтінде көрсетілген, бірақ сілтеме берілмеген.