ТАРАУПОЭЗИЯДА ТАБИҒАТТЫҢ БЕЙНЕЛЕНУ ТӘСІЛДЕРІ
Кіріспе: тақырыптың өзектілігі
Поэзия — әдебиеттің ертеден қалыптасқан көне саласы. Қазақ әдебиетінде табиғатты жырлау ауыз әдебиетінен бастау алатыны белгілі. Төл арнада тамыр жайған табиғат бейнесі уақыт өте келе дербес бағыт ретінде қалыптасып, «табиғат лирикасы» деп аталатын деңгейге жетті.
З. Ахметов поэзияның қуатын былай бағалайды: «Поэзия — сөз өнері, көркемдік шеберліктің теңдесі жоқ озық үлгісі. Оның үстіне поэзияның аса маңызды әлеуметтік, қоғамдық құбылыстарды бейнелеп көрсете алатын зор мүмкіншілігі бар» [1, 3].
Поэзиядағы табиғат бейнесі дегеніміз — бізді қоршаған әлемнің: орман-тоғайдың, ағаштың, аспандағы жұлдыз бен айдың, күннің, жыл мезгілдерінің және табиғат құбылыстарының көркем сөз арқылы тікелей де, астарлы да, символдық та мағынада берілуі.
Поэзияның табиғаты
«Поэзия» сөзі өлең, жыр мағынасымен қатар, көркемдік пен әсемдікті де білдіреді. Ол нәзік әрі терең сезімнен туады: көңіл толқынын, жүрек лүпілін бейнелейді.
Табиғаттың көркемдік қызметі
Табиғат поэзия үшін тек нысана емес; ол образға қуат беретін, бояуын қанықтыратын орта. Ақындардың бейнелеу құралдарының көбі табиғаттан нәр алады.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері
Ғылыми жұмыстың мақсаты — ХХ ғасырдың басындағы белгілі қазақ ақындарының табиғатты жырлаудағы өзіндік қолтаңбасын, лирикалық кейіпкер ерекшелігін, тілінің бейнелілігін талдай отырып, жалпы қазақ әдебиетіндегі табиғат лирикасының орнын және даму бағытын айқындау.
Алға қойылған міндеттер
- I тарау: Поэзияда табиғаттың бейнелену тәсілдерін қарастыру (Абай поэзиясындағы табиғат көріністері, дәстүр жалғасы және жаңашылдық).
- II тарау: Табиғат лирикасының көркемдік арналары (символистік поэзиядағы табиғат суреті және табиғат құбылыстарының символдық мағынада қолданылуы).
Нысаны, негіздері, әдістері, құрылымы
Зерттеу нысаны
Зерттеу жұмысына Абай, Мағжан, Сәкен поэзиясы алынды.
Теориялық-әдіснамалық негіз
Әдебиеттану ғылымындағы іргелі еңбектер басшылыққа алынды. Негізгі тірек ретінде З. Ахметовтың «Поэзия шыңы — даналық» зерттеуі қолданылды.
Зерттеу әдістері
Салыстырмалы талдау, жүйелеу, тұжырым жасау әдіс-тәсілдері қолданылды.
Жұмыс құрылымы
Жұмыс кіріспеден, негізгі екі тараудан және қорытындыдан тұрады.
I тарау. Поэзияда табиғаттың бейнелену тәсілдері
1.1 Абайдың табиғатты суреттеу тәсілдері
Ұлы сыншы В. Г. Белинский поэзияны болмыстың берекесі мен мерекесі, үміт сезімі, жүрек өрімі, әлем ырғағымен бірге соқтыратын пафос деп бағалайды. Оның пайымынша, гүлдер мен бояулар, дыбыстар мен бар жаратылыс — бәрі де поэзия дүниесі; сол тіршілікке қуат беретін құпия сырлар — поэзияның тетігі мен жаны.
Дүниежүзілік және отандық поэзия тарихына көз салсақ, ірі ақындардың барлығы дерлік айналып өтпейтін бір мәңгілік нысана бар екенін көреміз. Ол — табиғат. Табиғатты жырламаған ақын жоқ: әрқайсысы өз шама-шарқынша оны жырлауға ұмтылған.
Табиғат — поэзияның қуат көзі
Табиғат поэзияның тек объектісі емес; ол көркемдікке өң беретін арсенал іспетті. Ақындар бейнелеу амалдарының небір түрін табиғаттан табады.
Адам мен табиғаттың байланысы
Табиғат пен адам бір-бірімен тығыз байланысты: табиғат адамсыз өмір сүре алады, ал адамның табиғатсыз өмір сүруі мүмкін емес. Сондықтан табиғат адамзат өмірінде айрықша мәнге ие.
Табиғатты жырлау — ауыз әдебиетінен басталып, бүгінгі поэзияға дейін үзілмей келе жатқан дәстүрлі үрдіс. Қазақ сөз өнерінде де бұл арна фольклордан бастау алып, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келеді.
Ескерту: Мәтін редакцияланып, емле мен тыныс белгілері түзетілді; мазмұн сақталды.