Сабақтың түрі
Сабақ туралы қысқаша мәлімет
Сынып
9-сынып
Тақырып
Дауылпаз ақын — ел мақтаны: Махамбет Өтемісұлының өмірі мен шығармашылығы
Сабақтың мақсаты
- 1 ХІХ ғасырдың бірінші жартысында сұрапыл жырларымен халықты күреске үндеген Махамбеттің ақындық қуатын өлеңдері арқылы түсіндіру; өлеңмен ой салу, халық санасын оятудағы ерекше қасиетін оқушы бойына сіңіру.
- 2 Ақын өмірі мен өлеңдерінің ерекшелігін аша отырып, күйлері мен термелері жөнінде түсінік беру; ерлікке, Отанды қастерлеуге шақыру.
- 3 Өршіл жырлары арқылы ерлікті ту еткен Махамбеттің қайсарлығын қастерлеуге баулу; елінің адал азаматы болуға тәрбиелеу.
Ұйымдастыру және ресурстар
- Сабақтың типі
- Жаңа сабақты меңгерту
- Сабақтың түрі
- Ашық журнал
- Әдіс-тәсілдер
- Баяндау, ойды жинақтау
- Көрнекіліктер
- Интерактивті тақта, слайдтар, видео, үнтаспаға жазылған күйлер
Эпиграф
Махамбет, Махамбет… Білмеймін жел ме, сел ме,
Жырда онымен бір тұлға теңесер ме?
Әділетсіз дүниенің қабырғасын
Махамбетше сөгер жан кездесер ме?
Сабақтың барысы: «Ашық журнал» форматы
1) Ұйымдастыру
Оқушылардың сабаққа қатысуын тексеру, сабаққа дайындығын бақылау.
2) Жаңа сабаққа кіріспе
Бүгінгі сабақ — ерекше сабақ. «Ашық журнал» түрінде өтетін жұмысымызда Махамбеттің ақындық дарыны, күрескер рухы және күйшілік қыры туралы ой қозғаймыз.
Мұхтар Әуезов бағасы
«…Махамбет бұрынғы, соңғы қазақ ақындарының ішіндегі ең бір күштісі деп саналуға тиіс. Махамбет жырлары — өз заманындағы ең қанды, ең әсерлі сөз, көпшіліктің өз үні, өз тілі, өз арман-талабы…»
Бұл — Махамбет мұрасына берілген әділ баға. Ол — ерлік пен намыстың ақыны, Қазтуған, Доспамбет, Шалкиіз, Ақтамберді жыраулар дәстүрінің жалғасы.
Ашық журналдың алғашқы бетін ашпас бұрын қонақ орындауындағы Махамбеттің «Арыстан одан кім өткен?» өлеңі тыңдалады.
1-бет: Күреспен өткен ғұмыр
Деректі материал және тарихи контекст
Интерактивті тақта арқылы Махамбет Өтемісұлы туралы деректі фильм көрсетіледі. Қазақ халқы тарихында елін, жерін жанын сала қорғаған дара тұлғалар аз болмаған. Солардың бірі — Махамбет: тасқындаған қайраттың ғана емес, кең толғап, кем пішер кемеңгер ақылдың да көрінісі.
Ол Нарын өңірінде өмір сүріп, қара халықтың қамы үшін ашық қимылға шықты. Ерлік пен өрлікті жеке әрекет деңгейінде ғана емес, тұтас поэзиясына ту етіп көтеріп, кейінгі ұрпаққа өлмес мұра қалдырды.
Қысқаша дерек (сызба мазмұны)
Тұлға
Махамбет Өтемісұлы — қазақтың әйгілі ақыны, күйші-композиторы.
Қоғамдық орны
Исатай Тайманов бастаған көтерілістің ұйымдастырушыларының бірі; халықты патшалық және хандық өкіметке қарсы күреске шақырған алғашқы жыршы-үндеушілер қатарында.
Өлеңнен үзінді (өзін таныстыру сарқыты)
«Менің атым — Махамбет,
Жасқұстағы Жәңгір хан
Ісінен болдым құса-дерт…»
Көрініс: хан сарайындағы сөз
Жәңгір ханның талабынан бастау
Жәңгір хан Махамбетті шақырып, өзін мақтап жырлауды талап етеді.
Махамбеттің жауап өзегі
Ақын ханға жағымпазданбай, халықтың құқы тапталғанын бетке айтады. Тік мінез, қайсарлық, әділет үшін тайсалмай сөйлеу — Махамбеттің болмысына тән сипат.
Сыныпқа сұрақ
Махамбеттің ер жүректігі мен қайсар мінезін қандай қасиеттермен байланыстыра аламыз?
Жауаптың өзегі: намысшыл, жігерлі, қуатты және көсем тұлға.
Осы бөлімде оқушы орындауында Махамбеттің «Мұнар күн» өлеңі оқылады.
2-бет: Махамбет — дауылпаз ақын
Өлеңдерінің тақырыптық өзегі
Махамбет поэзиясының басты арқауы — елді қорғау, ерлік пен елдік идеясы, жасты жігерлендіру. Ақын жас ұрпақты қиындыққа мойымай, туған жері мен халқы үшін күресе білуге үндейді.
Өлеңнен ой түйін
«Толарсақтан саз кешіп,
Тоқтамай тартып шығуға…
Қара нар керек біздің бұл іске…»
Бұл жолдар — қайсарлыққа, елжандылыққа тәрбиелейтін рухани бағдар.
«Қызғыш құс»: елге сүйіспеншілік бейнесі
«Қызғыш құс» өлеңінде ақын психологиялық параллелизмді шебер қолданып, қызғыштың тағдырын өз тағдырымен салыстырады. Ел қорғаны болу — Махамбет үшін тіршілік мұраты.
«Ау, қызғыш құс, қызғыш құс,
Қанатың қатты, мойның бос.
Исатайдан айырылып,
Жалғыздықпен болдым дос…»
Өлең — тәрбие құралы
Өлең көне заманнан бері ұлттық тәрбиенің қуатты құралы болып келеді: ертегі, аңыз, батырлар жыры, дастан, терме, бата, мақал-мәтел, шешендік сөз — бәрі де рухты қалыптастыратын мектеп. Махамбет көтеріліс кезінде Исатай қолының алдында тұрып, өлеңмен жігер беріп, ұран көтерген.
Көтеріліс жеңіліске ұшыраған тұста да ол рухын жоғалтпай, халық санасын оятуға күш салды. Дегенмен, патша әскерінің қуатынан сескенген көпшілік ақын үндеуіне әрдайым ілесе алмады.
Осы бөлімде оқушы орындауында «Мен, мен едім, мен едім» термесі орындалады.
Негізгі шығармалар (таңдамалы тізім)
3-бет: Махамбет — күйші
Күйдің мәні: үнмен жазылған шежіре
Махамбет — ақын ғана емес, күйші-композитор. Егер Махамбет тағдырын ел кегін жоқтаған ердің ереуіл ғұмыры десек, күйлері — сол өмірдің үндік шежіресі. Бұл күйлер ақын жүрегінің дүрсіліндей: қуат та бар, қасірет те бар, сабыр да бар.
«Исатайдың Ақтабаны-ай» — ереуіл дәуреннің асқақ рухын елестетсе, «Шілтерлі терезе» — торға түскен торғайдай бұлқынған өр жүректің тағдырмен арпалысын аңғартады. «Өкініш» күйінде әлсіз жылау емес, намысқа қыл бұрау түскен арыстың буырқанған ызасы сезіледі.
Күйлер (таңдамалы)
Жайық асу
Күй әлеміндегі кең тыныс
Қайран Нарын
Туған жер тақырыбының үндік көрінісі
Жауға шапқан
Адуын серпін, ерлік ырғағы
Жұмыр қылыш
Шалт қимыл мен батырлық мінез
Өкініш
Дағдарыс тұсындағы сабырлы драма
Шілтерлі терезе
Тағдырмен тайталас
Осы бөлімде «Қайран Нарын» күйі орындалады.
Қорытынды ой
«Ақыры жетті күн бүгін, ақырып теңдік сұраған… Азаттық туын көтерген ақынның жыры — мәңгілік». Сабақ соңында Махамбет туралы алған білімді жинақтап, рефлексия жасаймыз.
INSERT кестесі (рефлексия)
| Білемін | Білдім | Білгім келеді |
|---|---|---|
|
Оқушының бастапқы білімі мен түсінігі |
Сабақ барысында жаңа меңгерген дерек пен тұжырым |
Қызығушылық тудырған сұрақтар мен келесі қадам |
Рефлексия кезінде үнтаспадан «Жұмыр қылыш» күйі тыңдалады.
Үй тапсырмасы
Тапсырма
Махамбеттің «Тарланым» өлеңіне өлең құрылысы тұрғысынан талдау жасау (буын, бунақ, ұйқас, тармақ, шумақ).
Қорытындылау тәсілі
«Топтастыру» стратегиясы арқылы негізгі ұғымдарды жүйелеу: тұлға, дәуір, көтеріліс, өлең, күй, ерлік, елдік, намыс.