Әдебиетпен алғаш жақын танысуым осы еді - дейтін жазушы балалық шағын есіне түсіріп отырып
Ғабит Мүсірепов (1902–1985)
Ғабит Мүсірепов 1902 жылы қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы, Жамбыл ауданы, Жаңа жол ауылында шаруа отбасында дүниеге келді. Бала кезінде ауыл молдасынан оқып, ескіше хат таныды.
Ол кезеңде ауыл ақсақалдарының бір әдеті бар еді: кешқұрым дөң басына немесе көкорай шалғынға киіз жайып, түрлі қисса мен жырды қызыға тыңдайтын. Жазушы кейін балалық шағын еске алып: «Әдебиетпен алғаш жақын танысуым осы еді» дейтін.
Зерек бала «Қыз Жібек», «Ер Тарғын», «Қобыланды батыр», «Ләйлі–Мәжнүн», «Көроғлы», «Зарқұм», «Шахмаран» секілді інжу-маржан жырларды сүйсіне оқып, талай бетін жатқа айта алатын дәрежеге жетеді.
Білім жолы және әдеби талғамның қалыптасуы
1917 жылы Ғабит Қостанай уезінің Обаған болысындағы екі сыныпты орыс мектебіне оқуға түседі. Оның ұстазы — белгілі ұстаз-ақын Бекет Өтетілеуов. Ұстазы шәкіртіне әдебиетті сүйіп өсуге ықпал етіп, өлең-жыр жаттатты.
Осы мектепті бітірген соң болашақ жазушы Пресногорьковтегі жоғары бастауыш училищеге түсіп, жеті жылдық мектеп көлемінде білім алады.
1923 жылы Ғ. Мүсірепов Орынбор қаласындағы жұмысшы факультетіне (рабфакқа) оқуға түсіп, орыс және әлем әдебиетінің саңлақтарын, сондай-ақ ұлттық сөз өнерінің үздік үлгілерін құмарта оқиды. Автобиографиялық әңгімесінде ол: «XIX ғасырдағы орыс классиктерін сол рабфакта ұғынып шыққандаймын. Әсіресе Гоголь, Чехов, Горький бағыты ойыма қона қалушы еді. Рабфакты бітірген кезде жазу талабы менде де ояна бастады» деп жазады.
Жұмысшы факультетін бітірген соң (1926) Мүсірепов Омбы қаласындағы ауылшаруашылық академиясында бір жыл оқиды. Сол жерде жүріп «Тулаған толқында» хикаятын жаза бастайды.
Қызметі, қоғамдық рөлі, шығармашылық белесі
1928–1938 жылдары ол баспасөзде және әртүрлі мекемелерде жауапты қызметтер атқарды. 1938–1955 жылдар аралығында біржола әдебиетпен айналысты.
1956–1966 жылдары Ғ. Мүсірепов «Ара–Шмель» сатиралық журналдарының бас редакторы болып, Қазақстан Жазушылар одағының бірінші хатшысы қызметін атқарды. 1966 жылдан кейін қайтадан толықтай жазушылық өнерге ден қойды.
Ол Жапония, Египет, Алжир, Италия сияқты көптеген елдерді аралап, туған елінің сөз өнерін насихаттауға елеулі еңбек сіңірді. Ғ. Мүсірепов — ел құрметіне бөленген академик-жазушы ғана емес, сонымен бірге көрнекті қоғам қайраткері.
Оның айтулы туындыларында бір дәуірдің талай сыры шертіліп, рухани-адамдық ізденістер мен өзгерістер кең ашылады. Замана лебі, уақыттың ащы сабағы, қоғамның күрделі тартыстары айқын сезіледі.
Халқымыздың басынан өткен тағдыр-талай ауыр әрі аласапыран болды: күйзеліс көбірек, күңіреніс молырақ, қуаныш азырақ кезеңдер аз емес. Ғабең әсіресе тап пен топ арасындағы тартысқа, арпалысқа көбірек назар аударды — бұл қаһарлы заманның жанға батқан сызынан туған шындық еді.
Азаматтық мінез: ақиқаттан таймаған қайсар тұлға
Ғабит Махмұтұлы — азынаған аязға төтеп берер қайрат көрсеткен айтулы азамат. 1932 жылдың қасіретті тұсында бес азаматтың атынан қылышынан қан тамған жоғары орынға жанын шүберекке түйіп жүріп ашық хат жазғандардың бірі болды.
Қаламдас ағасы Бейімбет Майлинге жала жабылғанда да басын қатерге тігіп, ашық ара түсті: «Биағаң халық жауы болса, мен де жаумын!» деп қайсарлық танытты.
Кейбір сыншылар «Абай жолына» шүйлігіп, Мұхтар Әуезовке қысым күшейгенде де Ғабең әділ, байыпты, мәнді мақала жазып, ашық пікірталасқа шықты.
Талай жерде жалған арыз, жасырын даттаулар көбейген уақытта ол ақиқатты ашық айтып, қасқайып қарсы тұрған, азаматтық қалпынан жазбаған әділ аға болып танылды.
Ғабит Махмұтұлының асыл мұрасы — жүрегін жарып шыққан жан сөзі — бәріміздің рухани азығымыз, мақтанышымыз, қымбаттан да қымбат қазынамыз. Оның адамдық қасиеті мен азаматтық тұлғасы — үлгі-өнеге.
Ерте прозасы: ауыл шындығы мен сана серпілісі
Әдебиетке 1920-жылдардың екінші жартысында келген Ғ. Мүсіреповтің алғашқы көлемді туындысы — «Тулаған толқында» хикаяты. Онда 1916 жылғы дүрбелең кезіндегі ауыл тіршілігі, әйел тағдыры, кейінгі азамат соғысының көріністері бейнеленеді.
«Қос шалқар», «Көк үйдегі көршілер», «Алғашқы адымдар» әңгімелерінде еңбекші халықтың сана-сезіміндегі өзгеріс, жаңа өмірге бейімделу үдерісі суреттеледі.
«Қос шалқар» (1928): лирикалық жаңалық
Ғ. Мүсіреповке тән шеберлікпен жазылған алғашқы әңгіме — «Қос шалқар». Әңгімеші-жазушы Қос шалқардың қойнауында екі түрлі өмірді, екі түрлі сезімді көргенін тебірене баяндайды.
Қос шалқар құшағында өскен сәби кең өмірді құшақ жая қарсы алуға дайын еді: айналасы бақыт бақшасындай көрінеді. Бірақ шын өмірмен алғаш түйіскенде бала көңілі құлазып, қатты қиналады. Бақыт бесігіне балаған Қос шалқар қапырық зындандай тұншықтырып жібере жаздайды: өйткені оның көз алдындағы Қос шалқар — қиянаттың көлеңкесі түскен мекен, Қосым байдың босағасында қабақтары қатқан, үміті үзілген жандардың наласы жатқан орта.
Қалың қауды шапқан жігіттердің дауысы нәрестелердің шыңғыруымен ұласып, ащы естіледі; шыбыртқы арқасына емес, жанға тигендей болады. Есейген шағында туған өлкесіне қайта оралған әңгімеші Қос шалқардың да, оны жайлаған елдің де өзгергеніне куә болып, өмірдің бір күрделі түйініне бойлағандай күй кешеді — көңіліне бір әсем жылылық ұялайды.
Лирикалық сезіммен көмкерілген бұл шығарма қазақ әңгімесіндегі осы арнаның жаңаша өріс алуына бастау болды.
Назардағы өзек
- Ауыл шындығы — боямасыз сурет
- Лирикалық баяндау — сезім мен ойдың теңдігі
- Сана өзгерісі — уақыттың ішкі қозғалысы
1930-жылдар шындығы: тұспалмен айтылған ащы ақиқат
Ғабит Мүсіреповтің азаматтық және қаламгерлік болмысын айқындай түскен «Талпақ танау» мен «Шұғыла» — сол кезеңдегі қазақ әңгімесінің таңдаулы шығармалары. 1932 жылдың сұмдығы мен зұлымдығы әшкереленетін бұл туындылар батылдығымен ғана емес, композициясы мен сюжеттік өрімімен де әсерлі.
Ол уақытта аштық пен жалаңаштықты ашып айту тұрмақ, тұспалдап, сыналап жеткізудің өзі қатерлі еді. Ғабең бір әңгімесінде әзілді суыртпақтап, бірінде жол хикаясын арқау етіп, ауыр шындықты оқырманына жеткізді.
«Талпақ танау» (1933): әжуамен астарланған зіл
«Талпақ танаудың» астарлы ойы мен оқиға ағымы кейіпкерлердің сезім қылын шертіп, әдемі күлкі мен әсем әжуаның көмегімен аңғарылады. Түйе жеккен арбамен іркілдеп жеткен екі шошқа — ауыл адамдары үшін жақсылықтың нышаны емес. Сондықтан ауыл жігіттері жаңа пәледен сақтанғандай, алысырақ бұрылып тұрып осқырына қарайды.
Еркін өскен кең даланың перзенттеріне бұл «бесінші түлік» жат әрі өрескел көрінеді: төрт түлігі мыңғырған ел үшін емшек малдан гөрі итке ұқсайтын бейне тосын. Ақыры ауылдың бір ақсақалын зорлықпен екі шошқаның соңына салатын көріністер арқылы жазушы қоғамның қысымын, тұрмыстың тарлығын, кезеңнің кереғарлығын шенейді.
Қиындық қандай ауыр болса да, тірліктің өз ағымы бар: бір жылжып, бір тоқтап, бәрібір алға жетелейді. Осы тұста Ғабит өз шығармашылығындағы өмірлік тақырып — ана тақырыбына қайта оралып, жазу мәнеріндегі көтеріңкі леп пен рухтың бастауын айқындай түседі.
Ана тақырыбы: киелі махаббат пен қайсар рух
1933 жылы Ғабит Мүсірепов М. Горькийдің «Рождение человека» (Ғабеңде — «Адамның анасы») және «Легенда о Тимурлане» (Ғабеңде — «Өлімді жеңген ана») әңгімелерін еркін аудара отырып, ықшамдап, кей идеяларын өткірлей аша түсті, кей түйінін өзінше жаңаша қорытады.
Горькийдің «Келді адам өмірге» желісіне Ғабең «Адамның анасы» деп ат қойып, шығарманың негізгі салмағын анаға, ананың киелі махаббатына бұрады.
Ана туралы новеллалар
- «Ананың анасы» (1933)
- «Ашынған ана» (1933)
- «Ананың арашасы» (1933)
- «Ер ана» (1942)
- «Ақлима» (1944)
Кейіпкер табиғаты: әрекет үстіндегі ана
Ғабит Мүсірепов Горький секілді оқиғаға тікелей араласып, үкім айтып, өз сезімін алға тоса бермейді. Оның романтикалық тұлғалары туған өлкенің арынды да ағынды, отты да өршіл тірлігімен біте қайнасып, көтеріңкі рух пен қайсар мінезді табиғи түрде танытады.
Қазақ даласында өскен Қапия, Нағима, Ақлима аналардың өздері де, сөздері де өткір, өктем. Жыртқыш аң да, долы табиғат та, жауыз да, батыр да — бәрі ана жүрегінің алдында бас иеді.
«Ашынған ана» жалғыз ұлын ажалдан арашалап қалу үшін аштыққа көнеді, жалаңаштыққа төзеді, зынданға түседі, азаптың бәрін көреді. Ақыры абақтыдан шыға сала, жан түршігерлік тауқыметтің бәрін ұмытқандай, жалғызын көру үшін ауылына қарай құстай ұшады.