Оңай сөзінің омонимі

Ғылыми жоба Мәдени мұра Тарих • Таным

Кіріспе

Санның адам өміріндегі рөлінің маңыздылығын ешкім жоққа шығара алмайды. Дегенмен, сандардың қайдан және қалай пайда болғанына, сондай-ақ әр санның өзіне тән мағыналық жүгінің бар екеніне біз күнделікті тіршілікте көп мән бере бермейміз.

Бұл жұмысты оқу арқылы біз сандар әлеміне саяхат жасаймыз. Оқушылардың сандар туралы білімдері тереңдеп, олардың «сиқырлы құпиясын» тануға қызығушылығы арта түседі. Зерттеу жұмысының өзектілігі де осында.

Мақсат

Сандардың шығу тарихына шолу жасап, олардың өмірдегі қолданылу аясын және күнделікті тұрмыстағы рөлін пайымдау.

Мәдени мұра және ұлттық жаңғыру

Қазақстан Республикасының Президенті Н. Ә. Назарбаев «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында ұлттық жаңғырудың негізі — көп ғасырлық мәдениетті тану мен бағалау екенін атап өткен. Әрбір мемлекеттің өркениеттілігі оның мәдени мұраға деген көзқарасынан байқалады.

1-міндет

Өзіндік этникалық мәдениетті дамыту мен қолдауға бағытталған шараларды күшейту.

2-міндет

Төл мәдениетті өрістете отырып, жалпыадамзаттық мәдени кеңістікке енуге жағдай жасау.

Ендеше, халқымыздың сан ғасырлар бойы сенімі мен ұстанымына айналған сан ұғымдарының киелі қырларына назар аударып, олардың тұрмыстағы қолданысы мен мәнін пайымдау — қызықты әрі маңызды.

Неліктен сандар маңызды?

Сандар тек математикада ғана емес, көптеген ғылым саласында негізгі құрал.
Он цифрсыз күнделікті өмірдегі әрекеттердің өзі (мысалы, телефон теру) қиындайды.
Ескілікті наным-сенімдер мен танымдық түсініктер сан атауларымен келген тұрақты тіркестерде жиі кездеседі.
Халық әртүрлі құбылыстарды бақылап, ортақ қасиеттерін санмен түйіндеп, санамалап отырған.

Зерттеу бөлімі

2.1

Сандар тарихы

Адамзат тарихындағы ең ерте қалыптасқан ғылымдардың бірі — математика. Оның алғашқы бесіктерінің бірі ретінде Мысыр елін атауға болады. Адамзат даналығының ең үлкен жаңалықтарының бірі — жазу. Қазіргі әлем халықтарының көпшілігі жазуды жоғарыдан төмен емес, солдан оңға қарай жазады. Айтылатын деректерге сүйенсек, бұл бағыт соқаның қозғалыс үлгісінен алынған.

Цифр ұғымы

Жазуда әріптер сөзді қағаз бетіне түсіруге қызмет етсе, сандарды жазу үшін арнайы таңбалар қажет. Сол таңбалар — цифр.

Төркіні

«Цифр» сөзі арабтың «ас-сифр» сөзінен тараған.

Мағынасы

Үнді халқындағы «сунья» — «бос орын» ұғымының аудармасы ретінде түсіндіріледі.

Күнделікті өмірде қолданылатын цифрлар шамамен 1500 жыл бұрын Үндістанда пайда болған. Алғашында сандар сызықшалармен белгіленген, кейін біртіндеп қалыптасып, бүгінгі қолданыстағы нұсқаға жетті. Адамзат қазіргі біз түсінетін сандар жүйесін меңгеру үшін талай ғасырды бастан өткерді: алдымен табиғи сандарды (1–9) игерді, ал нөлдің пайда болуы есептеу жүйесінде нағыз төңкеріс жасады.

Нөлдің (0) әсері

«0» ежелгі Үндіде сунья, арабта сифр — «бос орын», «ештеңе жоқ» мағынасын берген.
Қайта өрлеу дәуірінде (XV–XVI ғғ.) еңбектер латыншаға аударылып, атау сақталып, алғашқы әрпі «ц» болып орныққан.
Нөл санау, есептеу, сауда және уақыт белгілеу жүйесіне елеулі өзгеріс әкелді.

Ежелгі түркі дүниетанымындағы сан және өлшем

Көне түркілердің тұрмысында өлшеу мен санау өмір салтымен тығыз байланыста болды. Түркі халқының күнкөрісі мен тіршілігі көбіне мал шаруашылығымен өлшенгені белгілі. Табиғи сандарды меңгеру де ұзақ уақытқа созылды: олар алдымен заттың белгісі мен қасиетін салыстыру арқылы ұғынған.

1 санының сөздік баламалары

жеке, дара, жалғыз, сыңар, жалқы, саяқ.

2 санының сөздік баламалары

жұп, қос, егіз; сондай-ақ екі көз, екі құлақ, қол мен аяқ сияқты ұғымдармен байланыстырылған.

Халық тілінде сан ұғымын нақтыламай-ақ жеткізетін сөздер де бар: сансыз, қыруар, көп, мол. Ал өте аз мөлшерді титімдей, бір тамшы, бір мысқал деп бейнелейді. Кеңістікті даладай, алақандай, судың деңгейін терең, таяз, бөлшекті жарым, жарты деп сипаттайды.

Айырбас пен өлшем бірліктері

Түркілер саудадағы айырбас кезінде дене мүшелерін өлшем ретінде қолданған: қарыс, сүйем, кере қарыс, табан, елі. Уақыт пен қашықтықты да тұрмыстық өлшемдермен атаған: шақырым, бие сауым, сүт пісірім, ет асым, көз көрім жер.

2.2

Сандар сыр шертеді

Қазақ дүниетанымында сандар тек есеп-қисап құралы ғана емес, символдық мағынаға да ие. Төменде кейбір сандардың танымдық және мәдени түсіндірмелері берілді.

0 саны

Символ

Нөл — абсолюттік ұғыммен байланыстырылады: шексіздік идеясын, «жаратылмаған әлем» түсінігін білдіретін символ ретінде де түсіндіріледі. Графикалық тұрғыда сақина немесе дөңгелек бейнесімен беріледі. Ол — бастау, іргетас ұғымдарына жақын.

1 саны

Бірлік

Қазақ ұғымында «Алла жалғыз, Алладан басқа тәңір жоқ» — бірліктің мәнін айқындайды. Бір саны бастау, жетекшілік, мақсатқа ұмтылу сияқты түсініктермен астасады. Даостық ілімде де бұл сан жасампаздықты, тіршіліктің бастауын білдіреді.

Пифагор мектебінде 1 — барлық сандардың бастауы, «әлемнің басы» деп бағаланған. Графикалық бейнесі — тік сызық.

Қазақ тіліндегі мағыналас омонимдік қабатта 1 саны намыс, ұтыс ұғымдарымен де қабыстырылып айтылады.

2 саны

Қосарлық

Екі саны қосылу мен толықтырудың символы: жақсы мен жаман, ер мен әйел, күн мен түн, ақ пен қара тәрізді жұп ұғымдарды бейнелейді. Қазақ танымында Ай мен Күн — «тынымсыз екеу» ретінде айтылады.

Даостық түсінікте 2 — жер мен аспан, инь мен янь сияқты қарама-қарсы, бірақ бір-бірін толықтыратын күштердің тепе-теңдігі. Өсу мен дамудың белгісі ретінде қарастырылады.

Пифагорлықтарда 2 саны бірліктің «бөлінуін» білдіреді; махаббат, тұрақсыздық және теңсіздік символы ретінде де түсіндіріледі.

3 саны

Киелі сан

Түркі халықтарында, соның ішінде қазақ халқында 3 саны киелі саналады. Ол дүниені түсіндірудің тұтастыққа ұмтылатын үлгілерін сақтайды.

Үш қуат: ақыл, жүрек, тіл.
Үш жүз: Ұлы жүз, Орта жүз, Кіші жүз.
Үш құс: аққу, қарлығаш, байғыз — оларды өлтіруге болмайды деген ұғым бар.
Үш би: Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би — ел бірлігін ұйыстырған тұлғалар.
Аптаның үшінші күні — сәрсенбі — «сәтті күн» деп сапарға шығу ырымдары кездескен.

Дәстүрлі түсінікте адамға дарыған үш қасиет ретінде ақыл, ұят, сабыр жиі айтылады; ал «басы бар, ақылы жоқ іс», «ғылымы бар, амалы жоқ іс», «байлығы бар, қайыры жоқ іс» тәрізді тұжырымдар тәрбиелік мән береді.

Мәтін редакцияланып, емле мен тыныс белгілері түзетілді.

Жалғасы: «Сандар қасиеті», «Қорытынды», «Әдебиеттер» бөлімдері бастапқы мәтінде толық берілмеген.