Қазақша рефераттар

Жоңғар мемлекетінің құрылуы

5-сынып. «Қазақстан тарихынан әңгімелер»

Сабақтың тақырыбы: Қазақ хандары, билері және батырларының тарихы.

Сабақтың мақсаты

Білімділік

  • Хан басқарған мемлекеттік жүйенің ерекшелігін, ханның қызметі мен өкілеттігін түсіндіру.
  • Қазақ хандығының қоғамдық-саяси құрылымымен таныстыру.
  • Қазақтың сот төрелігі мен билік айту дәстүрін, билердің қоғамдағы орнын ашып көрсету.
  • Жоңғар шапқыншылығына қарсы шыққан қазақ батырлары туралы жүйелі мәлімет беру.

Дамытушылық

  • Өткен дәуірдегі басқару жүйесі мен қазіргі басқару құрылымын салыстыру арқылы ойлау дағдыларын дамыту.
  • Төрелік айту тәжірибесін тарихи тұрғыда талдауға үйрету.
  • Қазақ батырларының ерлігіне тарихи баға беруге баулу.

Тәрбиелік

  • Ерлікке, отансүйгіштікке тәрбиелеу.
  • Қазақ батырларының ерлігін үлгі ету.
  • Әділдікке, «қара қылды қақ жарған» туралыққа баулу.
  • Үш жүз басшыларының қызметін өнеге етіп, оқушы бойына сіңіру.

Сабақтың әдісі

Сайыс сабақ (топтық жұмыс, талқылау, жауап беру).

Көрнекілігі

Хандар, батырлар, билердің суреттері; Қазақстан картасы; тірек сызбалар; қима қағаздар.

Сабақтың барысы

I. Ұйымдастыру кезеңі

Сынып үш топқа бөлінеді, сабақ сайыс түрінде өтеді. Әр топқа қима қағаздар арқылы тапсырмалар беріледі.

1-топ: Хандар

Мемлекетті басқару, өкілеттік, шешім қабылдау.

2-топ: Билер

Төрелік, шешендік, құқықтық дәстүр.

3-топ: Батырлар

Ел қорғау, қолбасшылық, ерлік үлгісі.

Жаңа сабақ жоспары

  1. Хан — ел билеушісі.
  2. Қазақ хандығының қоғамдық құрылысы.
  3. Қазақтың үш жүзінің билері.
  4. Әз Тәуке.
  5. Жоңғар мемлекетінің құрылуы.
  6. Қазақ батырлары.

Топтық тапсырмалар

1

Хандар тобы: «Хан дегеніміз кім? Қандай қызмет атқарды?»

Хан — қазақ мемлекетінің билеушісі, хандықтың басшысы. Хандық билік әдетте атадан балаға мұра болып отырған. Хан ел басқаруда өз кеңесшілеріне сүйеніп, мемлекеттік маңызы бар шешімдер қабылдаған.

Ханның негізгі қызметтері мен өкілеттігі:

  • Саяси және экономикалық мәселелерді шешу.
  • Өз атынан бұйрықтар шығару.
  • Ел басқару ісінде кеңесшілер алқасына сүйену.
  • Жаугершілік кезеңінде қол бастап, әскерді басқару.
2

Билер тобы: «Қазақтың әйгілі билері»

Қазақ қоғамында билер — ел ішіндегі дауды әділ шешкен, сөзге шешен, құқықтық дәстүрді ұстанған тұлғалар. Негізгі үш би: Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би.

Талдау өлшемдері

  • Өмір сүрген уақыты
  • Қызметі мен тарихи рөлі
  • Бата, нақыл сөздері

Қазыбек би туралы қысқаша

Қазыбек би — қазақ хандығының көрнекті мемлекет қайраткері, мәмілегер әрі Орта жүздің бас биі. «Жеті жарғыны» жасауға атсалысқан. Жастайынан шешендігімен танылған. 1740 жылдары Малайсарымен және басқа да билермен бірге Жоңғар хандығына барып, Абылай ханды босатып алуға ықпал еткен. Шешендігі үшін жоңғар ханы оған «Қаз дауысты Қазыбек» деген атақ берген.

3

Батырлар тобы: «Жоңғарларға қарсы күрескен қазақ батырлары»

Жоңғар шапқыншылығына қарсы күресте көптеген қазақ батырлары ел қорғаны болды. Олардың ішінде кең танылғандары: Бөгенбай, Қабанбай, Наурызбай, Баян. Батырлар ерлігі үшін әртүрлі атақтарға ие болып, жастайынан қайсарлығымен көзге түскен. Олар соғыс кезінде қол бастап, сардарлық қызмет атқарған.

Негізгі тұлғалар (жылдары):

  • Бөгенбай батыр (1710–1757)
  • Қабанбай батыр (1706–1781)
  • Наурызбай батыр (1680–1778)
  • Баян батыр (1691–1769)

Қазіргі таңда бұл батырлардың есімі ұлықталып, жыл сайын түрлі іс-шаралар өткізіледі. Көптеген қала-аудан, ауылдарда және маңызды көшелерде олардың аты беріліп, тарихи мұра ретінде насихатталады.

Қорытынды кезең

Топтар өз тапсырмаларын орындап болған соң, жауаптарын кезекпен оқып, сыныппен бірге талқылайды. Сабақ барысында негізгі ұғымдар — хандық билік, билер соты және батырлар ерлігі — нақты мысалдар арқылы бекітіледі.