Өткізбе көбінде өрнектерді бір - біріне тұтастыратын өрнек
6-бөлім: Қиял әлемі
Бұл сабақ 5-сыныпқа арналған және ұлттық ою-өрнектер арқылы қиял, таным, мәдени жады тақырыптарын байланыстыра оқытуды көздейді.
Сабақтың тақырыбы
Космогондық ою-өрнектер — адам қиялының жемісі.
Пәнаралық байланыс
- География
- Қазақ әдебиеті
Оқу мақсаттары
Ақпаратпен жұмыс
Энциклопедиялардан және балаларға арналған газет-журналдардан қажетті ақпаратты таба білу.
Тілдік дағды
Зат есімдердің мағыналық түрлерін мәнмәтін аясында жалғаулар арқылы түрлендіріп қолдану.
Алдыңғы білім
Оқушылар «Қожаның қиялы» мәтіні бойынша негізгі және қосымша ақпаратты ажырата алады.
Ресурстар мен әдіс-тәсілдер
Ресурстар
- Оқулық
- Топтық тапсырмалар
- Т-кесте
- Кері байланыс (смайлик, стикер)
Әдіс-тәсілдер
- Сұрақ-жауап, әңгімелеу, түсіндіру
- «Аяқталмаған сөйлемдер» әдісі
- ПОПС формуласы
- Т-кесте
- «Мадақтау сэндвичі»
Сабақтың басталуы (10 минут)
Ұйымдастыру кезеңі
Психологиялық ахуал қалыптастыру үшін «Таныстыру» тренингі өткізіледі: әр оқушы өз есімінің бірінші әрпіне сай жеке қасиетін қосып айтады. Мысалы: «Мен Мейіргүлмін, мен мейірімді қызбын».
Топқа бөлу
Оқушылар кассадан билеттер алып, 1, 2, 3 «вагон» топтарына бөлініп отырады.
Қызығушылықты ояту (болжау әдісі)
Оқушылар оқулықтағы суреттерге қарап, бүгінгі тақырыпты болжап айтады. Кейін ғаламтор мен энциклопедиялардан киіз үй тігудің қыр-сырын анықтап, өзара ой бөліседі.
Дескрипторлар
- Суреттерге қарап, тақырыпты ашады.
- Ғаламтор мен энциклопедиялардан киіз үй тігудің қыр-сырын анықтайды.
- Топ ішінде ой бөліседі.
Қалыптастырушы бағалау
«Басбармақ» әдісі арқылы оқушылар бірін-бірі бағалайды.
Жаңа білім (5 минут): Оқылым тапсырмасы
Оқушылар қосымша дереккөздерден алынған мәтінмен іштей оқу әдісі арқылы танысады. Кейін топқа бөлініп, сұрақтарға жауап береді.
Космогондық ою-өрнектер туралы
Космогондық ою-өрнектер — аспан әлемін, жер-дүниенің сырын бейнелейтін өрнектер. Олар біздің мәдениетімізге өте ерте замандардан сіңіп, дамып келген. Әсіресе текеметте күн сәулесіндей жан-жаққа тарамдалған шеңберлі оюлар жиі кездеседі. Мұндай өрнектердің тууына халықтың табиғатқа, аспан денелеріне деген терең сенімі мен танымы әсер еткен.
Күн мен ай өрнектерімен қатар шұғыла, кемпірқосақ, жарты ай, толған ай секілді үлгілер космогондық оюлар қатарын байытады. Бұл өрнектер кейде түр-түсі арқылы да ажыратылады.
Кең тараған түрлері
- Күн нұры
- Күн көзі
- Күн сәулесі
- Шыққан күн
- Батқан күн
- Айтаң
- Айгүл
- Айтаңба
- Түнгі ай
- Жұлдыз
- Аққан жұлдыз
- Үркер
Мағыналық түсіндірмелер
Шұғыла — Шолпан жұлдызының бейнесі. «Жұлдызы жарқырап, маңдайы ашық болсын, шұғыла шашсын» деген тілекпен байланыстырылады.
Жұлдыз — «Өмір жолында жұлдызың оңынан тусын, тәңірдің қолдауы болсын» деген мағынаны білдіреді.
Шеңбер (табақ) ою — аспандағы күннен туындаған өрнек. Көбіне түскиізге, шапанның артқы өңіріне, төр көрпеге, сырмаққа түсіріледі. Мәні: «Тіршіліктің анасы — Күн-ана қуат пен медет берсін».
Өсімдік тектес ою-өрнектер
Өсімдік тәрізді ою-өрнектер ұлттық өнерімізге ертеден сіңіп, кең тараған. Олардың негізін гүл, жапырақ, сабақ сияқты элементтер құрайды. Гүл-жапырақ оюлары әртүрлі бұйымға сән беріп, мазмұнын ашуға қызмет етеді. Әрбір шебер өзі өскен өңірде кездесетін өсімдіктерді қолөнер бұйымдарын әсемдеуге қолданған.
Ерекшелігі
Текемет ою-өрнектерінде өсімдік тектес өрнектер өте сирек кездеседі: көбіне қосымша элемент ретінде ғана қолданылады. Ал сырмақ әсемдеуде өсімдік өрнектері кеңінен пайдаланылады.
Түрлері және мәні
- Гүл
- Әртүрлі гүлді тұспалдайды. Үш жапырақтан бастап, он екі жапырақты нұсқаларға дейін кездеседі. Киімнің жағасына, қалтасына, жиектеріне салынады.
- Ағаш
- Ағаштың тамыр жайып, бүрлеу қасиетіне негізделген. «Үрім-бұтақ көбейсін, іргелі ел болсын» деген тілекпен баскиімге, қару-жарақ сияқты бұйымдарға түсіріледі.
- Жапырақ
- Көбіне әйелдер киіміне салынады. «Жапырақтай жайылып, жасарып, ашық-жарқын, мейірімді болсын» деген тілек білдіреді.
Қосымша өрнектер
- Үш жапырақ
- Шапан, күрте сияқты киімдерге салынады. Мағынасы: «Гүлдей құлпырып, қасиетіңді сақта, өзіңді аяла, абай бол».
- Өткізбе
- Өрнектерді бір-бірімен тұтастыратын байланыстырушы элемент. «Шырмауықтай аралас-құралас, бірлікпен өтейік» деген ишара береді.
- Шиыршық
- Көбіне азамат атанған ұлға, бойжеткен қызға арналған киімдерге түсіріледі. Тілек: өмірдің ащы-тұщысын көріп, ыстық-суығына төзіп, жетілсін.
- Жауқазын
- Көктемнің белгісі. «Жауқазындай құлпырып, бүршік жарсын» деген ниетпен шытқа, тақияға, орамалға салынады. Жастар бір-біріне сыйға тартқанда «Жаңа жылың құтты болсын» деген мағына берген.
Қазіргі көзқарас: символдық тілдің күшеюі
Бүгінгі таңда белгінің, символдың рөлін асыра бағалау қиын: жаңа ғаламдық символдық мәдениет тілі қалыптасып келеді. Қазіргі заман бейнесін өзгертетін үдерістер өркениет үшін жаңа, әрі әлі толық зерттеліп болған жоқ.
Негізгі ой: Космогондық ою-өрнектер — адам қиялының жемісі ғана емес, халықтың әлемді тану тәжірибесін сақтайтын мәдени код.