Қазақша рефераттар

Грамматикалық ойындар

Оқу процесіндегі ойын және шығармашылық тапсырмалар

Шет тілін оқуға қызығушылықтың артуы — қазіргі заманның айқын ерекшелігі. Бүгінгі адам үшін шетел тілін білу карьералық өсудің, табысқа жетудің және өмір сапасын жақсартудың маңызды кепілі. Бұл үрдіс мұғалімге үлкен жауапкершілік жүктейді: сабақ мазмұны қызықты, тартымды әрі нәтижелі болуы керек.

Әр сабақты жандандырып, оқушыны әрекетке тартатын ең тиімді тәсілдердің бірі — шығармашылық тапсырмалар мен ойындар. Қазақ халқының «Ойында озған, өмірде де озады» деген даналық сөзі бұл тәсілдің тәрбиелік және танымдық мәнін дәл сипаттайды.

Ойынның оқу үдерісіндегі рөлі

Ойын — тек көңіл көтеру емес, оқу нәтижесін күшейтетін қуатты педагогикалық құрал. Ол:

  • Ойлауды белсендіреді

    Оқушылардың танымдық әрекетін жандандырып, шешім қабылдауға итермелейді.

  • Сабақты тартымды етеді

    Оқу үдерісін қызықтырып, зейінді ұзақ сақтауға көмектеседі.

  • Барлығын қатыстырады

    Әр оқушының белсенді қатысуына мүмкіндік береді.

  • Командалық рухты күшейтеді

    Өзара түсіністік пен көмекті дамытып, ортақ нәтижеге жұмылдырады.

  • Сенімділікті арттырады

    Өз ойын ашық айтуға үйретіп, эмоцияны дұрыс білдіруге және өзін еркін ұстауға дағдыландырады.

Қорытынды: ойын — тілді меңгеруге арналған өте тиімді құрал. Дегенмен оның нәтижесі ұйымдастыру мәдениетіне тікелей байланысты.

Ойынды сабақта қолданудың талаптары

Қай кезде қолдануға болады?

Ойын сабақтың басында, ортасында немесе соңында өткізіледі. Уақыты сабақ мақсатына тәуелді: тақырыпты бекіту үшін 20–25 минутқа дейін бөлуге болады, ал келесі қайталауда уақытты қысқартқан дұрыс.

Ереже — тәртіптің тірегі

Негізгі талап — ойын ережесін қатаң сақтау. Мысалы, «карточканы ешкімге көрсетпейміз» делінсе, ол міндетті түрде орындалуы керек.

Мұғалім позициясы

Ойын барысында мұғалім барынша мейірімді әрі қолдаушы болуы қажет. Ұсақ ескертулер арқылы белсенділікті төмендетпей, оқушының өзін еркін сезінуіне жағдай жасаған маңызды.

АҚШ мектептерінде оқу жылының басында мұғалімдерге «101 ways to praise a child» («Баланы мадақтаудың 101 тәсілі») атты жадынама берілетіні жиі айтылады. Бұл — қолдаудың мотивацияға әсерін көрсететін маңызды мысал.

Оқу мақсатындағы ойын түрлері

Ойындарды фонетикалық, орфографиялық, лексикалық, грамматикалық деп бөліп қарастыру ыңғайлы. Алайда тәжірибеде олар өзара тығыз байланыста: бір ойын бірнеше дағдыны қатар дамыта алады.

1) Фонетикалық ойындар

Негізгі мақсат — дыбыстарды дұрыс айтуға, әріптерді, сөздерді және мәтінді дұрыс оқуға үйрету.

  • Әріптерді дұрыс атау
  • Әріптердің алфавиттегі орнын білу
  • Әріп пен дыбыстың сәйкестігін анықтау
  • Фонетикалық жаттығулар және тыңдауға арналған ойындар

Мысал ойын: «Фоторобот құрастыр»

Сынып үш командаға бөлінеді, әр команда — «полиция бөлімшесі». Үш жүргізуші таңдалады: олар полициядан досын немесе туысын тауып беруді өтінеді. Жүргізуші адамның сырт бейнесін ауызша сипаттайды, ал команда мүшелері сол сипаттама бойынша «фоторобот» салады. Сурет сипаттамаға сай келсе, адам табылды деп есептеледі.

Үлгі сипаттама

I can’t find my sister. She is ten. She is a schoolgirl. She is not tall. Her hair is dark. Her eyes are blue. She has a red coat and a white hat on.

2) Орфографиялық ойындар

Мақсаты — сөздердің дұрыс жазылуын қалыптастыру. Бұл топқа word searches, crosswords, puzzles, ребустар және т.б. жатады.

«Телеграмма»

Бір оқушы «телеграфшы» болады, өзгелері телеграмма жібереді. Телеграфшы хабарламаларды тақтаға сауатты жазып шығуы керек.

«Кезекші әріп»

Бір әріп «кезекші» болып таңдалады. Оқушылар 2–3 минут ішінде сол әріптен басталатын мүмкіндігінше көп сөз жазады.

«Шашылған әріптер»

Жеке әріптерден дұрыс сөз құрау тапсырмасы беріледі.

Word building

Ұзақ сөз беріледі, оқушылар сол сөздің әріптерін пайдаланып басқа сөздер құрастырады.

3) Лексикалық ойындар

Мақсаты — әртүрлі жағдаяттарда қажет лексиканы қолдануды жаттықтыру және тілдік реакцияны дамыту. Кроссвордтар, board games, ребустар тиімді қолданылады.

Ойын үлгісі: “Finding places”

Бұл бастапқыда жұппен ойналатын тапсырма. Оқушы A-ға Map A, оқушы B-ға Map B беріледі. Бір-бірінің картасына қарауға болмайды. Карта бірдей, бірақ кей орындар екі картада да қалың қаріппен белгіленген. Оқушылар қалада орындауы керек істер тізіміне сүйеніп, бір-біріне сұрақ қояды және жауап береді. Жауапта орынның орналасуын prepositions арқылы түсіндіреді. Тыңдаған оқушы дұрыс орынды картада белгілейді. Соңында карталарды салыстырып, жауаптарын тексереді.

Практикада бұл ойынды топпен ұйымдастыруға да болады.

4) Грамматикалық ойындар

Бір ғалым «шетел тілін оқу — үй салумен тең» деген екен: лексика — кірпіш, ал грамматика — сол кірпіштерді біріктіретін цемент. Грамматикалық ойындардың мақсаты — қиындық туғызатын нақты тақырыптарды сөйлесімде қолдану, қайталау және автоматтандыру.

“Welcome to Grammar Casino”

  • Әр оқушы 100 ұпайдан бастайды.
  • Оқушы сөйлемді оқып, грамматикалық тұрғыдан дұрыс па, әлде қате бар ма — шешеді.
  • Дұрыс болса — “good”, қате болса — “no good” ұяшығын белгілейді.
  • Сенімділігіне қарай бәске қоятын ұпай санын жазады (әдетте ең азы — 10).
  • Мұғалім жауапты айтқан соң, дұрыс болса — ұпай қосылады, қате болса — ұпай шегеріледі.
  • Ойын соңында ең көп ұпай жинаған оқушы жеңімпаз болады.

Қосымша грамматикалық ойындар

  • “At the track” — ұқсас ойын, бірақ оқушы қатенің түрін (емле ме, грамматика ма) анықтайды.
  • «Комментатор» — бір оқушы басқалардың іс-әрекетін айтып отырады (Present Continuous тақырыбына тиімді).
  • “Changes / What has changed?” — оқушы сыртқа шығып, сыныптағы өзгерістерді айтып береді (Present Perfect, Passive Voice үшін).

Ойын үлгісі: “Who’s got my message?” (Reported Speech)

3–5 адамнан тұратын топтар құрылады, бірақ әр ойыншы жеке мақсатпен ойнайды. Әр қатысушыға sender card және бір message card беріледі. Оқушылар бір-біріне жалпы сұрақ қойып, өзіне қажет хабарламаларды «жинауға» тырысады.

Сұрақ үлгісі

Have you got a message for me from my grandmother?

Егер жауап “Yes” болса, жауап беруші хабарламаны Reported Speech арқылы жеткізеді. Егер жоқ болса: “No, I haven’t. Maybe someone else.” Ең бірінші болып барлық хабарламаны жинаған оқушы жеңімпаз атанады.

Топтық форматта ойнағанда бір жетекші (boss) таңдалып, қалғандары сол күнгі хатшылар (secretaries) рөлін атқара алады.

5) Рөлдік ойындар

Рөлдік ойындар оқушыны шынайы коммуникацияға жақындатады: тілдік бірліктер «жатталған» күйде емес, әрекет барысында қолданылады.

1) Дайындау

  • Тақырып
  • Оқыту мақсаты
  • Қатысушыларды анықтау, рөлдерді бөлу
  • Сценарий, көрнекілік, орын мен уақыт

2) Өткізу

Оқыту жағдаятын жүргізу, қатысушыларды әрекетке енгізу, мақсатқа сәйкес тілдік тапсырмаларды орындату.

3) Қорытынды

  • Уақытты сақтау
  • Жалпы және жеке бағалау
  • Рефлексия

Маңызды ескерту: ойын — құрал, мақсат емес

Ойын қаншалықты қызықты әрі тиімді болса да, оны шамадан тыс қолдану оқушыларды шаршатып, эмоциялық әсерін төмендетуі мүмкін. Сондықтан сабақты басынан аяғына дейін ойынға құру әрдайым дұрыс емес.

Ойын феномені: демалыс пен көңіл көтеру ретінде басталып, дұрыс ұйымдастырылса, оқытуға және шығармашылыққа айналады.

Әдебиетпен танысу және рефлексия

Ойын технологияларын жүйелі енгізу үшін әдістемелік әдебиеттермен танысып, әр сабақтан кейін қысқа рефлексия жүргізу пайдалы: қандай ойын тиімді болды, қандай қиындық шықты, келесі жолы нені өзгертеміз.

Не іске асты?

Қай тапсырма оқушыны сөйлетті, қайсысы қызығушылық тудырды?

Не қиын болды?

Ереже түсінігі, уақыт, деңгей айырмашылығы, тәртіп мәселесі.

Келесі қадам

Ойынды жеңілдету/күрделендіру, нұсқаулықты нақтылау, жұп/топ форматты өзгерту.