Заттың агрегаттық күйлері

Күнделікті өмірде біз заттың күйі өзгеретін көптеген құбылысты байқаймыз: су қатады, ериді, буланады, ал ауа қызғанда кеңейеді. Осындай өзгерістерді түсіну үшін алдымен заттың негізгі агрегаттық күйлерін еске түсірейік.

Қатты

Пішіні мен көлемі тұрақты. Бөлшектері тығыз орналасады, қозғалысы шектеулі.

Сұйық

Көлемі сақталады, бірақ пішіні ыдысқа байланысты өзгереді. Бөлшектері еркінірек қозғалады.

Газ

Пішіні де, көлемі де тұрақты емес. Бөлшектері алшақ, ретсіз және жылдам қозғалады.

Жайық өзені: күй өзгерісін бақылау

Қыста су қандай күйде болады?

Қыста температура төмендегенде өзен суы қатты күйге өтіп, мұзға айналады. Бұл — қату құбылысы.

Күн жылынып, көктем шыққанда не өзгереді?

Ауа райы жылынған сайын мұз еріп, су қайтадан сұйық күйге көшеді. Өзен арнасы ашылып, ағыс күшейеді. Бұл — еру процесі.

Шәйнектегі су қайнағанда неге азаяды?

Су қыздырылғанда оның бір бөлігі газ күйіне өтіп, буға айналады да, ауаға тарайды. Сондықтан шәйнектегі су көлемі азаяды. Бұл — булану және қайнау кезіндегі бу түзілу.

Ой қозғау

Қыс пен көктемдегі өзен көрінісін салыстырып, күй өзгерісін атап беріңдер.
Қайнау мен буланудың айырмашылығын күнделікті мысалмен түсіндіріңдер.

Жылу берілудің түрлері

Жылу бір денеден екіншісіне бірнеше жолмен беріледі. Негізгі үш түрі бар: жылуөткізгіштік, конвекция және сәуле шығару.

Күн Жерді қалай қыздырады?

Күн Жерді, мұхиттар мен теңіздерді сәуле шығару арқылы қыздырады. Бұл процесс жылуөткізгіштікке де, конвекцияға да жатпайды, себебі олардың екеуі де жылудың берілуі үшін заттық орта қажет етеді, ал ғарыш кеңістігі негізінен вакуумға жуық.

Жануарларды суықтан және ыстықтан не қорғайды?

Қыста аяздан, жазда ыстықтан жануарларды көбіне жүн, қауырсын және теріасты май қабаты қорғайды. Олар жылудың сыртқа шығуын баяулатып, ағзаның температурасын тұрақты ұстауға көмектеседі.

Бөлмені жылыту: батареяны қайда орналастыру керек?

Бөлмені тиімді жылыту үшін батареяны көбіне терезе астына орналастырады. Жылы ауа жоғары көтеріліп, салқын ауа төмен түсіп, ауа айналымын тудырады. Бөлме ішіне жылудың таралуы негізінен конвекция арқылы жүреді.

Миға шабуыл: ойлан, жұптас, бөліс

Жағдай

Қыста орталық жылу беру жүйесі істен шықты.

Қандай әрекет жасаймыз?
Бұл әрекеттер қандай мақсатпен жасалады?

Талқылауға арналған бағыттар

Жылуды сақтау: терезе-есікті тығыздау, қосымша қабат киіну, бөлмені ықшам пайдалану.
Қауіпсіз жылыту: электр жылытқыштарын дұрыс қолдану, өрт қауіпсіздігін сақтау, желдетуді ұмытпау.
Коммуналдық қызметке хабарлау және ақауды тіркеу.

Суретке қарап болжау

Берілген сурет немесе слайд бойынша қандай жылу алмасу түрі көрсетілгенін анықтап, дәлелдер келтіріңдер. Мүмкін болса, слайдты жүктеп, мысалдармен толықтырыңдар.