Ислам дініне дейінгі діни нанымдар
Мақсаты
9–13 ғасырлардағы Қазақстан аумағындағы әртүрлі діни нанымдар туралы түсінікті кеңейту, ғылым мен білімнің дамуына әсер еткен себептерді ашу, көрнекті ғалымдардың өмірі мен еңбектері арқылы олардың тарихи маңызын көрсету.
Негізгі бағыт
Діннің қоғам мен мәдениетке ықпалы
Тарихи кезең
IX–XIII ғасырлар
Нәтиже
Тұлғалар мен деректер арқылы қорытынды жасау
I бөлім. Дін және мәдениет
1) Исламға дейінгі діни нанымдар
Исламға дейінгі наным-сенімдерді түсіндіруде археологиялық деректер маңызды орын алады. Қазақстанның оңтүстігі мен оңтүстік-шығысындағы қалаларда жүргізілген зерттеулер қала тұрғындары арасында түрлі діни ұстанымдар болғанын көрсетеді. Сыр бойындағы қалаларды қазу барысында қошқар мүйізіне, құс айдарына ұқсас өрнегі бар қыш ыдыстар табылған.
Зороастризм және «фарн»
Зороастризм дәстүріндегі түсініктер, соның ішінде «фарн» (қасиетті құт-береке) ұғымы және тотемге табыну белгілері деректерде байқалады.
Отқа табыну дәстүрі
Отқа табыну әдеті кей деректерде Қасиетті Ұмай ана культімен де байланыстырылып түсіндіріледі.
Күнге дейін жеткен ырым-тыйымдар
- Отқа түкірмеу
- От жанған жерді баспау
- Түнде отты жалындатып, «жарқылдатпау»
- Жас келін түскенде отқа май тамызу ғұрпы
Жетісу аймағында да діни дәстүрлер сан алуандығымен ерекшеленді: зороастризммен қатар, несториандық түсініктегі христиандық және буддизм салттары кең тараған.
2) Исламның енуі және таралуы
X–XI ғасырларда қала мәдениетінің дамуына жаңа дін — ислам елеулі ықпал етті. X ғасырдың басында Қарахан әулетінің негізін қалаушы Сатұқ Боғра хан исламды қабылдады. Ал 960 жылы оның ұлы (деректерде Боғра хан ретінде аталады) исламды Қарахан мемлекетінің мемлекеттік діні деп жариялағаны мәлім.
Дәстүрдегі өзгеріс
Әл-Мақдиси деректеріне сүйенсек, исламның орнығуы жерлеу рәсімдері мен қоғамдық әдет-ғұрыптарға да айтарлықтай өзгерістер әкелді.
3) Исламның мәдениетке ықпалы
X–XII ғасырларда қала мәдениетінің өсуі мен ислам дінінің кең таралуы Қазақстан жерінде ғылым мен білімнің дамуына серпін берді. Сайрам, Отырар, Түркістан сияқты қалалардың өркендеуі осы үдерістермен тығыз байланысты.
Қалалар
Сайрам, Отырар, Түркістан
Құндылық
Білімге, кітапқа, ой еңбегіне құрмет
Нәтиже
Ғалымдар мен еңбектердің көбеюі
II бөлім. Ғылым мен білімнің дамуы
1) Ғылымның дамуы және Әл-Фараби мұрасы
Шығыстың әлемге әйгілі ғалымдарының бірі — Әбу Насыр әл-Фараби (870–950). Ол білім іздеп Отырардан бастап Бұхара, Самарқан, Исфахан, Бағдат, Шам қалаларына дейін барған. Ғалым Платон, Аристотель, Птоломей, Архимед еңбектерін терең меңгеріп, дамытты.
Зерттеген салалары
- Философия, логика
- Математика, астрономия
- Медицина, анатомия
- Музыка, әдебиет
Негізгі еңбектері
- «Ғылымдар энциклопедиясы»
- «Ғылымдардың шығуы»
- «Мәселелердің түпкі мазмұны»
- «Жұлдыз бойынша болжаулар»
- «Вакуум туралы трактат»
2) Тіл білімінің дамуы
Махмуд Қашқари
1030–1090
Негізгі еңбегі
«Диуани лұғат ат-түрік» (түрік тілдерінің сөздігі)
Еңбекте түрік дәуірінде өмір сүрген тайпалардың сөздігі, тіл тарихы, түрік мекендерінің атаулары мен тарихы, сондай-ақ ауыз әдебиеті туралы құнды мәліметтер жинақталған.
Жүсіп Баласағұн
1021–1075
Негізгі еңбегі
«Құтадғу білік» («Құт негізі — білік»)
Шығармада түркі тілдес халықтардың тарихы, қоғамдық-саяси өмірі, әдет-ғұрпы мен наным-сенімдері кең қамтылады. Сонымен бірге философия, астрономия, алгебра сияқты ғылым салаларына қатысты ойлар да көрініс табады.
3) Әдебиет
Бұл кезеңде әдебиет те жаңа мазмұнмен толығып, діни-этикалық ойлар мен адамгершілік ұстанымдарды кеңінен насихаттады.
Ахмет Иүгнеки
«Ақиқат сыйы»
Қожа Ахмет Ясауи
«Диуани хикмет» (Даналық кітабы)
Сүлеймен Бақырғани
«Бибі Мария»
Әли ақын
«Жүсіп — Зылиқа» поэмасы
Қорытынды және бекіту сұрақтары
Тақырыпты бекіту үшін төмендегі сұрақтар арқылы негізгі ұғымдарды жүйелейміз және себеп-салдар байланысын анықтаймыз.
Талқылауға арналған сұрақтар
- X–XII ғасырларда ғылымның дамуына не әсер етті?
- Әл-Фараби өмір сүрген жылдарды атаңыз.
- Исламға дейінгі діни сенімдер қандай болды?
- Ислам діні Қазақстан жеріне қай ғасырларда кең тарала бастады?
- Түрік тілін алғаш жүйелі зерттеген ғалым кім?
Үй жұмысы және бағалау
Үй жұмысы
19–20 тақырыптарды оқу, негізгі ұғымдарды конспектілеу
Бағалау
Тақырыпты меңгеруі мен жауаптарының дәлдігі бойынша