Қазақ бар жерде Шәмші бар, Жасайды бізбен мәңгілік
Шәмші әндері: әдеби-музыкалық салон
Бұл кештің мақсаты — Шәмші Қалдаяқовтың әндерін кеңінен таныту, дамыту, насихаттау және қазақ өнері мен мәдениетіне деген патриоттық сезімді нығайту.
Кештің өзегі
Ән — көшпелі тарихтың ең тірі шежіресі. Ұлттың жадын, мінезін, сағынышын, қуанышын бір әуеннің өзіне сыйғызатын құдірет.
Қош келдіңіздер
Құрметті оқушылар, ата-аналар, ұстаздар және әнді қадір тұтатын қауым! Бүгінгі музыкалық кешіміз — Шәмші ағамыздың әндерін еске алу кеші.
Құйрықты жұлдыз секілді
Туды да көп тұрмады.
Көрген-білген өкінді,
Мін тағар жан болмады.
Қазақ даласын әнмен тербеткен Шәмші Қалдаяқовтың тағдыры мен ғұмырына осы төрт жол өлең дәл келгендей. Оның әндерінсіз мереке де, той-думан да өтпейді: еңбектеген баладан еңкейген қарияға дейін шырқайды. «Шәмші аға» деген сөз халық санасында «Ән аға» ұғымымен тұтасып кетті.
Өмір жолы және шығармашылық бастауы
Шәмші Қалдаяқов 1930 жылы 15 тамызда Шымкент облысы, Отырар ауданында дүниеге келген. Оның әндері республика көлемінде кең тарап, әнсүйер қауымның жүрегіне ерте жол тапты. Бала кезінен-ақ таланты көпшілік алдында жарқырап көрінді.
Өнердің тамыры
Әкесі — ұста, зергер болғанымен, әншілікке аса әуес болмаған. Табиғи дарын, нәзік сезім мен өнерге жақындық анасы мен нағашыларынан дарыған.
Ән әлемі
Шәмші әндері — сылдырап аққан бұлақтай таза, лирикалық назға толы, әуені жеңіл әрі жүрекке жақын сазымен ерекшеленеді.
Білім және еңбек
1956–1962 жылдары Құрманғазы атындағы мемлекеттік консерваторияда оқыды. 40 жылдан астам шығармашылық жолында 300-ге жуық туынды жазды.
Алғашқы жарқын әндер
Консерватория қабырғасында жүріп-ақ «Жүрек сыры», «Қыз сағынышы», «Қаракөз», «Арман», «Қайықта», «Ақ бантик» секілді әндері жұртшылыққа кеңінен таныла бастады.
«Ақ бантик» әні белгілі бір қуанышты оқиғаға арналып дүниеге келіп, тарту ретінде орындалғаны айтылады. Бұл — Шәмші әндерінің өмірмен етене байланысының бір дәлелі.
Әннің тағдыры: халыққа жеткен үн
Алғаш орындағандар
1959–1960 жылдары жазылған «Қайықта» әнін Жамал Омарова, «Ақ маңдайлымды» Роза Бағланова, «Қаракөзді» Әнуарбек Үмбетбаев алғаш орындағаны айтылады.
«Арыс жағасында» әнінің тарихы
1960–1963 жылдары Шымкентте тұрған кезінде туған жер туралы ән жазуға ынталандырған достары оған пианино сыйлайды. Әннің алғашқы әуені Арыс жағасында туады, кейін Мұхтар Шаханов сөзін жазады.
Бір кезеңде ән радио мен теледидарға жіберілмей, қыспақ көргені айтылады. Сондай сәтте Ескендір Хасанғалиев пен Нұрғали Нүсіпжанов студияда жасырын жазып, биліктің ресми рұқсатынсыз радиодан бергізген деген дерек бар.
Қазақ бар жерде Шәмші бар,
Жасайды бізбен мәңгілік.
Шырқалса Шәмші әндері,
Атқандай еді таң күліп.
Жәмиля апай естелігі: махаббат, ән, мінез
Шәмші ағамыздың зайыбы Жәмиля апай естелігінде: 1957 жылдың күзінде Алматыда танысқанын, Шәмшінің консерватория студенті болғанын, өзінің тігін ательесінде жұмыс істегенін айтады. Киноға, би алаңдарына жиі барып жүрген кездері Шәмші оған арнап ән жазатынын жеткізеді.
Бір күні Шәмші: «Саған арнап ән шығарып қойдым, ұнамаса ренжіме. Егер көңіліңнен шықса, рақметті алдымен Мақсұтбек Майшекинге айтарсың, сөзін жазған сол», — деп, аккордеонмен «Бәрінен де сен сұлу» әнін орындап береді. Ән кейін халық арасына кең тарағаны белгілі.
«Ана туралы жыр»
1958 жылы Шәмші Алматыда қиындық көріп жүрген кезеңде ауылдан анасы Сақыпжамалдың қайтыс болғаны туралы суық хабар алады. Үйіне жетуге қаражат таба алмай қиналған сол шақта «Ана туралы жыр» дүниеге келеді. Әнді паркте, мұңға беріліп отырып шығарғаны айтылады.
Ән тудыратын сәттер
Кейінгі жылдары «Қайдасың», «Әнім сен едің», «Кешікпей келем деп ең», «Сағынышым менің» секілді әндерінен аңсау мен терең толғаныс айқын сезіледі.
Аңыз бен ақиқат: «Сыған серенадасы»
«Сыған серенадасы» ойдан шығарылған ғана дүние емес деген пікір бар. Алайда «Шәмші сыған қызына ғашық болыпты» деген қауесетке байыппен қараған жөн.
Естеліктер не дейді?
1959 жылы Шәмші консерваториядан шығарылған ауыр кезеңдерде Жәмиля апай сән ательесінде жұмыс істеген. Шәмші жұмыстан кейін күтіп алатын кезде көшеде сыған қыз-келіншектері жиі кездесетін. Әрине, екі ауыз тілдескен сәттер болуы мүмкін, бірақ «ғашық болды» деп дабырайту қисынсыз. Досы Қалаубек Тұрсынқұлов естелігінде театрдағы қойылымның көркем туынды екенін, ал «сыған қызына еріп кетті» дегеннің шындыққа жанаспайтынын жазады.
Туған жер сазы: Сыр, Арыс, Отырар
Сырдарияға тағзым
1970-жылдар тұсында «Жұбайлар жыры», «Сыр сұлу» секілді әндер жазылғаны айтылады. «Сыр сұлу» — Қызылорданың Сырдариясына арналған шығарма ретінде бағаланады.
«Бақыт құшағында»
Бұл ән ұлы Әбілқасым бір жарым жасқа толғанда жазылған. Әуелі сөзін Нұтфолла Шәкенов жазып көргенімен, кейін Тұманбай Молдағалиев басқа нұсқа ұсынғаны айтылады. Әнді алғаш орындаған — Рашид Абдуллин.
Қазақ вальсінің мектебі
Шәмші Батыс вальсін қазақ топырағына жақындатып, ұлттық табиғатпен үйлестіре білді. Сондықтан оны «қазақ вальсінің королі» деп құрметтеу — орынды баға.
Адамдық болмысы: қарапайымдық пен кісілік
Шәмші Қалдаяқов кеудесін қағып, «мен атақты композитормын» деп мақтанған жан емес. Қарапайымдылығы мен ізгілігі арқылы халық жүрегінен мәңгі орын алды. Достыққа адал, ақкөңіл, сөзі мәнерлі, әңгімесі әсерлі болғаны айтылады.
Отбасына мейірімді болып, екі ұлының есімін де өзі қойған: Әбілқасымды — Әбілқасым Фирдоусиге, Мұхтарды — Мұхтар Әуезовке ұқсасын деген ниетпен атаған. Екеуі де кәсіби музыкадан алыстамаған: үлкені — пианист, кенжесі — Абай атындағы опера және балет театрында дирижер.
Жәмиля апайдың бір сөзі
Көп адам Шәмші әндерін мандолинмен шығаратын еді дейді. Ол кейде көшеде ыңылдап келе жатып та, кейде фортепианода ойнап та әуен тудыратын. Ән жазып болған соң балаша қуанып, бірнеше мәрте қайталап орындап беретін. Бір қызығы, Шәмші кейде өз әндерінің сөзін толық дәл білмей қалатын, қонақтармен «сен айт, мен айт» деп отырып, өзі әуенін сүйемелдеп отыратын.
Мұраның мәңгілігі: марапаттар мен жалғасқан дәстүр
Марапаттар
Танымал әндер жазудағы табысы үшін композитор 1965 жылы Қазақстан комсомолы сыйлығын алған. 1991 жылы Қазақстан Республикасының Халық әртісі құрметті атағы берілген.
Фестивальдер мен зерттеу еңбектері
1992 жылдан бері Қалдаяқов атындағы халықаралық байқау-фестивальдер өткізіліп келеді. Сазгер туралы кітаптар жазылып, ескерткіштер орнатылып, көшелер мен оқу орындарына аты берілді, деректі фильмдер түсірілді, ән жинақтары жарық көрді. Алматы мен Астана қалаларында Шәмші әндеріне арналған дәстүрлі концерттер өтіп тұрады.
Шәмші әлемі
Дүнген қызы, «Фосфорлы Жамбыл», «Теріскей», «Өмір өзен», «Отырардағы той», «Туған жермен қоштасу», «Сағынышым менің», «Мойынқұмда ауылым» секілді әндері халықпен бірге жасап келеді.
«Менің Қазақстаным»: әнұранға айналған асқақ үн
1956 жылы Ақмола қаласы Целиноград аталып, бірнеше облысты бір өлке етіп, өзге жаққа бермек болған аласапыран кезеңде асқақ рухты әнұран қажет екені сезіледі. Сол рухтың үніндей болып 25 қазанда «Менің Қазақстаным» әні туады.
Сол кездегі билік өкілдері партияны мадақтайтын сөз қосуды талап еткенде, Шәмші Қалдаяқов пен Жұмекен Нәжімеденов мәтінді өзгеріссіз қалдырғаны айтылады: «Әндерім халқыма ұнаса болды, партияға ұнамаса қоя берсін». Тіпті, бұл әннің бір күні қазақтың әнұраны болатынын көрегендікпен айтқан деген де дерек бар.
2006 жылдың қаңтарында «Менің Қазақстаным» кейбір түзетулермен Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны болып қабылданды. Әннің авторлары ретінде Жұмекен Нәжімеденов пен Нұрсұлтан Назарбаев, ал әнін жазған — Шәмші Қалдаяқов аталады.
Қоштасу емес — жалғасу
Өнердегі орны
Шәмші — қазақ өнеріне ұлттық бояуы қанық, өлмейтін туындылар сыйлаған аса дарынды сазгер. Оның жарқын бейнесі тыңдаушы жүрегінде әрдайым сақталады.
Еске алу
1992 жылы 29 ақпанда, 62 жасқа қараған шағында, ұзаққа созылған ауыр науқастан кейін Шәмші Қалдаяқов өмірден өтті. Бірақ оның әні — халық жадындағы мәңгілік өмір.
Біз, бүгінгі ұрпақ, Шәмші рухының алдында әлі де көп қарыздармыз. Шәмші әндері атты әдеби-музыкалық кеш — сол қарыздың бір парасын өтеуге талпыныс. Сау-саламат болыңыздар!