Сабақтың типі
Сабақ тақырыбы
Дүниетану (2-сынып): «Әр құсқа өз тұмсығы қажет»
Бұл сабақта құстардың тұмсығы олардың қоректенуі, қорғануы және тіршілігін сақтауы үшін қалай бейімделгенін қарастырамыз.
Мақсаты
- Бейімділік ұғымын тереңдету: құс тұмсығы қорғануға, қоректенуге және тіршілігін сақтауға көмектесетінін түсіну.
- Бұрынғы білімді пайдаланып, құстарды сипаттау арқылы жаңа білімді меңгеру дағдысын дамыту.
- Табиғатты танып-білуге, сүюге және қорғауға тәрбиелеу.
Сабақ туралы
- Типі
- Жаңа білімді игеру
- Түрі
- Аралас сабақ
- Әдістері
- Сұрақ-жауап, түсіндіру, ойын, көрініс, ән айту
- Пәнаралық байланыс
- Музыка, әдебиеттік оқу
- Көрнекілігі
- Интерактивті тақта, электронды оқулық, «Жануарлар әлемі», «Құстар әлемі» слайдтары
Сабақ барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
Психологиялық дайындық: «Ақ тілек»
- Әсем күлкі! — Көңіл-күйлеріңіз қалай? — Керемет!
- Сабаққа дайындықтарыңыз қалай? — Тамаша!
- Ынтаңыз ше? — Ғажап!
- Ендеше, бастайық! — О, о, о!
II. Үй тапсырмасын тексеру
«Сақтандырғыш рең» мәтінінде аталған жануарлардың тіршілігі туралы әңгімелеу. Өткен сабақта жануарлардың бейімділігі туралы білдік. Суреттерге қарап, төмендегі жануарларды сипаттап көрейік: жолбарыс, кірпі, скунс, ұшар, шегірткеші.
III. Өткенді пысықтау
Табиғат туралы бейнеролик бойынша сұрақтар
- Көріністен нелерді көрдіңдер? (құс, қоян, гүл, бүркіт, аю, тау, су, орман)
- Бұларды бір сөзбен қалай атаймыз? (табиғат)
- Жануарлар топтарын атаңдар: құстар, жорғалаушылар, қосмекенділер, балықтар, жәндіктер, аңдар.
- Жануарлар қайда тіршілік етеді? (суда, ауада, жер бетінде, топырақ арасында)
- Жануарлар немен қоректенеді? (бунақденелермен, өсімдіктермен, өз әлдері жететін жануарлармен)
Рең түрлері: қысқаша түсінік
Бүркеніш рең
Кейбір жәндіктер өсімдік гүліне не бұтағына ұқсап, көзге түспей қорғанады (көбелек, көкшегіртке).
Қорғаныш рең
Дене пішінін басқа жәндікке ұқсатып, жаудан сақтану (мысалы, қаңқызға ұқсайтын тарақан түрлері).
Сақтандырғыш рең
Улы немесе күйдіргіш заты бар жәндіктердің түсі ашық болады, сондықтан оларды басқа жануарлар жемей айналып өтеді.
Талқылау
- Аңдар неге жуынады? Жуыну арқылы кірден тазарады әрі денесіндегі иісті азайтады. Бұл, әсіресе, жемін аңдып ұстайтын жыртқыштар үшін маңызды: иісі білінсе, жемі қашып кетеді.
- Жануарлардың бейімділігі дегеніміз не? Бұл — тіршілігін сақтауға, жаудан қорғануға, қорек табуға көмектесетін қасиеттер. Бейімділік жануардың сыртқы пішінінен, түсінен және мүшелерінің құрылысынан байқалады.
IV. Жаңа сабақ: құс тұмсығы — бейімділіктің кілті
Бүгін құстардың бейімділігін тұмсық арқылы түсінеміз. Құстар — жер бетіндегі ең ғажайып жаратылыстардың бірі: олар еркін қалықтайды, түстері алуан, әуені сазды. Орман, дала, тау, көл мен өзен маңында тіршілік ететін құстар табиғаттың көркін ашады.
Ойын: «Бұл қандай құс?»
Сурет немесе дыбыс бойынша құсты танып, оның тұмсығы неге дәл солай екенін дәлелдеп айту.
Құс денесінің бөлімдері (сурет бойынша)
Тамақ үсті, ауыз бұрышы, тамақ асты, қауырсын, құйрық.
Маңызды факт
Құстар шайнай алмайды, өйткені тістері жоқ. Ірі қорек қорытылуы үшін олар майда тастар мен қиыршықтарды жұтады: тастар қоректі үгітіп, тістің қызметін атқарады.
Суретпен жұмыс: құстардың тұмсығы қалай «жұмыс істейді»?
Бәбісек (сасық көкек)
Дене тұрқы: 25–28 см · Салмағы: шамамен 70 г · Жыл құсы
Қазақстанның көп өңірінде таралған; көбіне өзен-көл маңын, шөлейт және далалы аймақтарды мекендейді. Тұмсығы жіңішке әрі ұзын, айдары желпуіш тәрізді жазылады. Ақпанның соңы мен наурыздың басында ұшып келіп, тас арасына немесе үй шатырына ұялайды.
Шыбын-шіркей, құрт-құмырсқамен қоректенеді: сүйір тұмсығымен топырақты қопарып, құртты ауаға лақтырып, ұшып келе жатқанда қағып алып жей алады. Жәндіктерді жоятындықтан пайдалы құс.
Тоқылдақ
Орманның «дәрігері»
Тұмсығы қашау сияқты: ағаш қабығын бұзып, арасына жасырынған жәндіктер мен дернәсілдерді теріп жейді. Ағаш бойымен өрмелегенде құйрық қауырсындары тіреу болады.
Тілі ұзын, ұшында түктері бар — бұл да қорек табуға көмектесетін бейімділік. Күніне бірнеше жүз зиянды жәндікті жоя алады, сондықтан орман шаруашылығына пайдасы зор.
Бірқазан
Дене тұрқы: шамамен 1,8 м · Салмағы: 13 кг-ға дейін · Жыл құсы
Каспий мен Арал теңіздері, Балқаш және Сасықкөл алаптарын мекендейді. Тұмсығы өте ұзын, төменгі жақ сүйегінің астында созылмалы тері қапшығы болады — ол қорек ұстауға бейімделген.
Көбіне топтанып жүріп балық аулайды. Жақсы жүзгенімен, терең сүңги алмайды: басы мен мойнын суға батырып, жемін іліп алады. Наурызда ұшып келіп, қарашада жылы жаққа қайтады.
Сулы орта құстары (қысқаша)
- Сарыалақаз — таулы су қоймаларында ұялайды; дәнді дақылдармен және жәндіктермен қоректенеді.
- Сыбырлақ аққу — кей өңірлерде қыстайды; су өсімдіктерімен, кейде ұсақ жануар тектес азықпен қоректенеді.
- Жалпақтұмсықты үйрек — сулы-батпақты алқаптарда ұялайды; шаян, қоңыз, өрмекші, шабақ тәрізді азықтарды теріп жейді.
Жыртқыш құстар: тұмсық — қару да, құрал да
Бүркіт
Биік әрі қомақты тұмсығы, ұзын жалпақ қанаты бар. Балықтармен, су құстарымен қоректенеді; қоян, құмтышқан, ондатрды аулайды.
Дала қыраны
Мықты тұмсығы мен күшті аяғы бар; қуаң дала, шөлейтте мекендейді. Кеміргіштерді және өзге ұсақ жануарларды аулайды. Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген.
Ақ сұңқар
Шіл, кептер, ұзақ, қарға, құр сияқты құстармен, кейде қояндармен қоректенеді. Саятшылықта жоғары бағаланады. Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген.
Тудағы қыран бейнесі туралы
Қанатын жайған қыран — билік пен айбынның, еркіндіктің символы. Ұлан-байтақ кеңістікте қалықтаған қыран Қазақстанның еркіндік сүйгіш рухын және халықтың кең дүниетанымын білдіреді.
Тұжырым: тұмсық не үшін керек?
- Қорек табу және ұстап жеу.
- Қатты қабықты шағу, қопару, тоқылдату.
- Ұшып жүріп іліп алу, қағып түсіру.
- Құрт-құмырсқаны теріп жеп, табиғатқа пайда келтіру.
- Жауынан қорғану.
Оқулықпен жұмыс және сөздік
Оқулық: 96-бет (мәтінмен танысу).
Сөздік жұмысы
Қашау — темір кесуге немесе өңдеуге арналған жүзі бар құрал.
Сергіту сәті
Әндетіп қимыл-қозғалыс жасау
Қанаттарын жаямыз, талмай қағып ұшамыз. Әуелеткен биікте қыран құсқа ұқсаймыз. Оңға бір қарап, солға бір қарап, мойынды алға созып, көзді ашып-жұмамыз. Қолды алға созып, ұшуға дайындалып, қанатты кең жазып, жылы жаққа барамыз.
Дәптермен жұмыс
- Жаңа сөздерді жазу: тұмсық, қорек, қорғану.
- Осы сөздермен сөйлем құрау.
Бекіту және көрініс
- Оқушылар 3 қатар болып: құстардың пайдасы, мүмкін зияны, тұмсық туралы түйінді ой айтады.
- Көрініс: «Қарлығаш би атандым» (күй ойнатылады).
Қорытынды
Қорғану, қауіп-қатерден сақтану, қоректену және табиғатта тіршілік ету үшін әр құсқа өз тұмсығы қажет екенін түсіндік. Құстар — бай табиғатымыздың қымбат бөлігі: олардың әуенін тыңдау, қалықтағанын тамашалау адамға ерекше әсер береді.
Сондықтан құстарды қорғау — ортақ міндет. Заң да құстарды мақсатсыз жоюға және ұяларын қиратуға тыйым салады.