Құнанбай кім
Сабақтың тақырыбы
М. Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясындағы Құнанбай бейнесі.
Сабақтың мақсаты
М. Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясындағы күрделі тұлға — Құнанбай бейнесін және оның тарихтағы нақты тұлғасына қатысты деректерді салыстыра талдау арқылы образды жан-жақты ашу.
- Оқушыны өз пікірін ашық айтуға, көзқарасын білім мен білік тұрғысынан дәлелдеуге және тыңдаушыны сендіре алатын шешен сөйлеуге баулу.
- Логикалық ойлау қабілеттерін дамыту.
- Адамгершілікке, әділдікке, мейірімділікке тәрбиелеу.
Сабақтың түрі
Дебат сабақ
Сабақтың әдісі
Сұрақ-жауап, баяндау, пікірталас
Пән аралық байланыс
Тарих
Көрнекіліктер мен дереккөздер
- М. Әуезов — «Абай жолы» роман-эпопеясы
- М. Әуезов — «Абай Құнанбаев» монографиясы
- Д. Досжанов — «Абай айнасы»
- «Абай» журналдары және өзге басылымдар
- АКТ (аудио/видео материалдар)
Сабақтың барысы
I. Ұйымдастыру және қызығушылықты ояту
Құнанбай туралы кинофильмнен үзінді көрсетіледі. Оқушылардың назарын тақырыпқа шоғырландыру үшін «Ой шақыру» стратегиясы қолданылады.
Ой шақыру сұрақтары
- Үзінді қай фильмнен алынған?
- Фильм кімнің шығармасының желісі бойынша түсірілген?
- Құнанбай кім? Ол туралы не білесіңдер?
II. Тақырыпты ашу: роман мен тарихты салыстыра оқу
Данышпан М. Әуезовтің қаламынан туған «Абай жолы» роман-эпопеясы өз дәуірінде лайықты бағасын алып, әлемге қазақ халқын танытқан ғажайып туындыға айналды. Романдағы басты екі тұлға — Құнанбай мен Абай.
Жазушы «Құнанбайдың кім екенін білмесек, Абайдың кім болғанын білу қиын» деген ойды аңғартады. Сондықтан бүгінгі сабақта Құнанбай туралы білетіндерімізді ортаға салып, пікір алмасып, дәлелге сүйеніп талдаймыз.
III. Тарихи негіз
Құнанбайдың тарихи сахнаға шыққан кезеңі — патшалық Ресейдің қазақ даласына тереңдей еніп, отарлау саясатын күшейте бастаған уақыты. Ол 1804 жылы дүниеге келіп, 1885 жылы қайтыс болды.
Әкесі Өскенбай Ырғызбайұлы — Тобықты елін билеген беделді, ықпалды адам. Өскенбайдан қалған билік әулет қолында шамамен 150 жылдай сақталғаны айтылады.
Құнанбай ер жетісімен ата жолын қуып, шағын ауылды басқаратын старшинадан бастап болыс, кейін аға сұлтан дәрежесіне дейін көтеріліп, дала әкімшілігінің беделді де білікті өкілдерінің біріне айналды.
Рулық құрылым және тартыс өрісі
Тобықты ішінде бірнеше тармақ, ру өкілдері болған. Ел билігіне ықпал ететін негізгі күштердің бірі — Ырғызбай ауылы, яғни Құнанбай әулеті ретінде танылады. Роман оқиғалары мен тарихи кезеңде негізгі қақтығыстардың бір бөлігі ішкі рулық тартыстармен астасады.
- Жер дауы
- Жесір дауы
- Барымта, ұрлық
Осындай дауларды шешуде басты тұлғалардың бірі ретінде Құнанбайдың бейнесі айқындала түседі.
Құнанбай бейнесінің қырлары
Дебат форматы: екі ұстаным, екі дәлел
Құнанбай бейнесін жан-жақты ашу үшін сынып екі топқа бөлінеді: «Дарын» (даттаушы) және «Жігер» (жақтаушы). Әр топ өз ұстанымын нақты айғақтармен дәлелдеуі тиіс.
1-топ: «Дарын» (даттаушы)
Қарар: Құнанбай — кері кеткен кертартпа заманды жақтаушы.
Айғақ бағыттары
- Құнанбай — үстем тап өкілі
- Құнанбай — айлакер
- Құнанбай — қатыгез
- Құнанбай — азулы, «жыртқыш» мінезді
Көркем сипаттама (топтың ұстанымы)
Құнанбай — алыс-жұлысқа, арпалысқа бейім, қаталдығы басым, айналасындағы адамдарды ықпалында ұстайтын, айла-амалы мен қулығы мол кісі ретінде бағаланады. Бұл көзқарас оны билік үшін күресте тоқтамайтын, қарсыласына ымырасыз тұлға деп таниды.
Романнан үзіндіге сүйенген дәйек
«Абай жолы» эпопеясындағы оқиғалардың бірінде Жігітек көші шапқынға ұшырап, Бөжейдің қаралы көшіне тиіскен ауыр көріністер суреттеледі. Осы эпизод бойынша топ талқыға мына сұрақты шығарады:
Талқылау сұрағы
Құнанбайдың Бөжейдің қаралы көшін шапқызуы — өлі аруақты қорлау емес пе? Мұны ақтауға бола ма?
2-топ: «Жігер» (жақтаушы)
Қарар: Құнанбай — өз заманының биік тұлғасы.
Айғақ бағыттары
- Құнанбай — ел ағасы
- Құнанбай — ділмар шешен
- Құнанбай — әккі саясаткер
- Құнанбай — нағыз мұсылман
- Құнанбай — сұңғыла ойшыл
Діндарлық қыры: Меккедегі із
Д. Досжанның «Абай айнасы» атты ғұмырнамалық эссесінде Құнанбайдың 1870 жылы Ізғұттыны ертіп Меккеге сапар шегуі және қиын жолды еңсеріп жеткені баяндалады. Қасиетті мекенге келген қазақ пен қырғыз қажыларының үйсіз-күйсіз күйін көрген Құнанбай кейінгілер үшін сауапты іс қылуды мақсат етеді.
«Дүниеде малды несіне жинаймыз, өлсек бәрі қалады. Реті келсе кәдеге жаратқанға не жетсін. Бізден кейін де талай жұрт қажылыққа келер. Олар біздің күйімізді кимесін. Қазақтарға арнап үй салдырайық», — деген мазмұндағы ұстаным Құнанбайдың дінге адалдығын әрі қоғамдық жауапкершілігін танытады.
Шешендік-ойшылдық қыры: нақылдар
Ел ішінде Құнанбайдың шешендік сөздері мен ойлы нақылдары сақталғаны айтылады. Соның бірі:
- «Кешегі күннен алыс жоқ, ертеңгі күннен жақын жоқ».
- «Кешірім сұралса — үлкен күнә да кешіріледі; қайталана берсе — кішкентай күнә да үлкенге айналады».
Бұл деректерге сүйене отырып, жақтаушы топ Құнанбайды «қара қылды қақ жарған би», ойы терең, сөзі нық тұлға ретінде тұжырымдайды.
Пікірталас мәдениеті және дәлелдеу дағдысы
Екі топ та өз ұстанымын қорғауда нақты мысал мен дәйектеме келтіреді. Қарсы тарап сұрақ қою арқылы дәлелдің әлсіз тұстарын анықтауға тырысады. Бұл үдеріс оқушыны ойын жинақы жеткізуге, тыңдаушыны сендіруге және пікірталас әдебін сақтауға үйретеді.
Қорытынды
Сонымен, дала тарихындағы ірі тұлғалардың бірі, ұлы Абайдың әкесі Құнанбайды кім деп танимыз? Бұл сұраққа біржақты жауап беру қиын, өйткені Құнанбай — өте күрделі бейне.
Академик З. Қабдолов пікірінің мәні мынаған саяды: эпопеяда тәрбиелік рөл атқаратын тек жағымды кейіпкерлер ғана емес, оларға қарама-қарсы типтер де бар; солардың ішіндегі ең оқшауы — Құнанбай. Ол феодалдық дәуірдің өкілі ретінде суреттелсе де, тұлғалық қуаты арқылы оқырманды ойландыруға, таразылауға мәжбүр етеді.
Құнанбай — ақылы мен қайраты қатар жүрген, шым болаттай берік, қайтпас қажырлы, көреген, тілі орамды, айла-амалы мол, билікті ұстай білген майталман. Осы қабат-қабат қасиеттердің түйінінде оның ру бірлігін сақтауға ұмтылған саяси ұстанымы көрінеді: ру бірлігі — ел басқарудың алғашқы тірегі.
Үй тапсырмасы
Шығарма: «Құнанбай — өз заманының биік тұлғасы».
Бағалау
Екі топ бірін-бірі «Басбармақ» әдісі арқылы бағалайды.
Автор туралы мәлімет
Ақтөбе облысы, Байғанин ауданы, Кемерши ауылы
Қ. Жазықов атындағы орта мектеп
Қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі: Балдыбекова Базаргүл Қыстаубаевна