Паскаль тілінің қарапайым операторлары

Сабақтың мақсаты

Білімділік

Оқушыларға Паскаль программалау тілінің әліпбиі, тілдің қарапайым объектілері, мәліметтер типтері, стандартты функциялар, өрнектер және олардың жазылуы туралы толық мәлімет беру.

Дамытушылық

Стандартты функцияларды пайдаланып, берілген өрнектерді программалау тілінде дұрыс жазуға дағдыландыру.

Тәрбиелік

Ұқыптылыққа, жинақылыққа, адамгершілікке, патриоттыққа және жауапкершілікке тәрбиелеу.

Сабақтың барысы

1Ұйымдастыру
2Өткен материалды қайталау
3Жаңа сабақты түсіндіру
4Сабақты бекіту
5Үйге тапсырма
6Компьютермен жұмыс

Паскаль бағдарламасының құрылымы

Паскаль тіліндегі программа блоктардан құралады. Кез келген блоктың ішінде кішігірім блоктар орналасуы мүмкін. Әдетте, программаның құрылымы мына бөліктерден тұрады: тақырып, сипаттау бөлімі және begin және end сөздерімен қоршалған операторлар бөлімі.

Негізгі идея

Сипаттау бөлімі — программада қолданылатын атаулар мен типтердің “сөздігі”, ал операторлар бөлімі — нақты орындалатын әрекеттердің тізбегі.

Сипаттау бөлімі: 7 бөлім

Сипаттау бөлімі толық жағдайда 7 бөлімнен тұрады:

1) USES

Программа қолданатын кітапханалық модульдер атауларының тізімі.

Ескерту: Бұл бөлім uses түйінді сөзімен басталады.

2) LABEL

Белгілерді сипаттау. Белгі (label) программаның белгілі бір жолын ерекшелеу үшін қолданылады. Қажет болғанда кез келген жерден осы белгі тұрған операторға өтіп, оны қайта (кезексіз) орындауға болады.

3) CONST

Тұрақтыларды сипаттау. Тұрақты мән өз күйінде (мысалы, 5, 14, 13.5) немесе атауы арқылы беріледі.

Пішімі

const
  атау1 = мәні;
  атау2 = мәні;
  ...
  атауN = мәні;

Мысал

const
  pi  = 3.14;
  e   = 2.7;
  a   = 'bol';
  max = 1000;

4) TYPE

Мәліметтер типтерін анықтау (қажет болған жағдайда жаңа типтер құрылады).

5) VAR

Айнымалыларды сипаттау. Айнымалы атаулары мен олардың типтері сипаттау бөлімінде көрсетілуі тиіс.

Пішімі

var
  айнымалыАтаулары: тип;

Мысал

var
  af, m, n: integer;
  h, sg: real;
  d, ch: char;
  kd, b: boolean;

6) PROCEDURE

Процедураларды сипаттау (қайта қолдануға болатын ішкі программалар).

7) FUNCTION

Функцияларды сипаттау (нәтиже қайтаратын ішкі программалар).

Операторлар бөлімі

Программада айнымалылар мен тұрақтыларды, сандарды пайдаланып орындалатын әрекеттер Паскаль тілінде операторлар, ал алгоритмдік тілде командалар деп аталады.

Қарапайым және құрама

Операторлар қарапайым және құрама (күрделі құрылымды) болып екіге бөлінеді.

begin / end

begin және end түйінді сөздері операторлық жақшалар қызметін атқарады.

Операторлардың жалпы жазылуы

begin
  1-оператор;
  2-оператор;
  ...
  n-1-оператор;
  n-оператор
end.

Операторлар жазылу ретімен біртіндеп орындалады.

Құрама операторларға мысал

Шартты операторлар
Таңдау операторы
Қайталау операторлары

Паскаль тілінің қарапайым операторлары

Меншіктеу операторы

Меншіктеу операторы — программалауда ең негізгі операторлардың бірі. Ол өрнектің мәнін есептеп, нәтижені айнымалыға меншіктеу үшін қолданылады. Өрнек мәнінің типі айнымалының типіне міндетті түрде сәйкес болуы керек.

Жазылу ережесі

<айнымалы> := <өрнек>;

Мұндағы := — меншіктеу белгісі.

Меншіктеу екі міндет атқарады

1) Айнымалылардың белгілі мәндері бойынша өрнектің сандық мәнін есептейді.
2) Табылған мәнді айнымалыға жазып, компьютер жадына орналастырады.

Мәліметтерді енгізу: READ / READLN

READ және READLN операторлары енгізу үшін қолданылады (ағылшынша “оқу”).

Жалпы түрі

READ(a1, a2, ..., an);
READLN(a1, a2, ..., an);
READLN;

Нәтижені шығару: WRITE / WRITELN

Нәтижені экранға шығару үшін WRITE және WRITELN операторлары қолданылады.

Жалпы түрі

WRITE(a1, a2, ..., an);
WRITELN(a1, a2, ..., an);

Сабақты бекіту: программалау мысалдары

1-мысал: екі санның қосындысы

Екі сан енгізіліп, олардың қосындысы есептеледі.

program kosindi;
var
  a, b, x: integer;
begin
  write('a, b сандарын енгіз: ');
  readln(a, b);
  x := a + b;
  writeln('x = ', x);
end.

2-мысал: екі санның бөліндісі

Екі сан енгізіліп, олардың бөліндісі есептеледі.

program bolindi;
var
  a, b, x: real;
begin
  write('a, b сандарын енгіз: ');
  readln(a, b);
  x := a / b;
  writeln('x = ', x);
end.

Ескерту: Бөлуді орындау үшін / таңбасы қолданылады.

Үй тапсырмасы

Сипаттау бөліміндегі типтерді жаттау.
Операторларды оқып келу.