Мемлекеттердің әлеуметтік құрылысы
Ақ Орда, Моғолстан, Әбілқайыр хандығы, Ноғай Ордасының мемлекеттік-әкімшілік құрылысы
Бұл сабақта Қазақстан аумағында өмір сүрген ортағасырлық хандықтардың әлеуметтік құрылымы, жерге меншік қатынастары, салық жүйесі мен міндеткерліктері, сондай-ақ мемлекеттік-әкімшілік басқару ерекшеліктері қарастырылады.
Білімділік мақсаты
Хандықтардағы әлеуметтік жіктеліс, жер иелену түрлері, алым-салық пен басқару жүйесі туралы түсінік қалыптастыру.
Тәрбиелік мақсаты
Өз елінің тарихын білуге, құрметтеуге, ұлтжандылық пен адамгершілікке тәрбиелеу.
Дамытушылық мақсаты
Тарихи оқиғаларға көзқарас қалыптастырып, ой қорытуға және салыстыра талдауға үйрету.
Сабақтың өту барысы
Ұйымдастыру
- Әр мемлекетке бір оқушыдан бөліп, негізгі деректерді толтырту және ауызша талқылау.
- Мемлекеттерді картадан көрсету арқылы кеңістіктік түсінік қалыптастыру.
Қызығушылықты ояту
Сұрақ 1
Алтын Орда ыдыраған кезде қандай хандықтар құрылды?
Сұрақ 2
Бүгінгі тақырып бойынша не білеміз? Ой-пікірлерді ортаға салу.
Әдіс-тәсілдер
Уақыт сызбасы мен тірек-сызбалар арқылы түсіндіру, мағынаны ажырату, салыстыру, пікірталас және танымдық ойындар. Түрлі тапсырмалар оқушылардың тарихи танымын кеңейтіп, өткен мен бүгінді салыстыра білу дағдысын дамытады.
Негізгі мазмұн
I. Мемлекетті басқару құрылысы
Тақырып тірек-сызба негізінде талданады: билік тармақтары, басқару сатылары, лауазымдар мен олардың міндеттері. Бұл бөлім әр хандықтың мемлекеттік құрылымындағы ортақ белгілер мен айырмашылықтарды салыстыруға мүмкіндік береді.
II. Жерге меншіктік қатынастар
Моңғол шапқыншылығынан кейін Қазақстан жері Моңғол державасының ықпалында болды. Шыңғыс хан жаулап алған жерлерін ұлдарына бөліп берді. Мұндай үлестер інжу деп аталды (мағынасы — «жасау», «үлес»). Жерден немесе ондағы халықтан түсетін алым-салық та «інжу» саналып, хан қазынасына не оның ұрпақтарының иелігіне түсті.
Жер иеленудің негізгі түрлері
- Мемлекеттік жер
- Інжу
- Вақфтық жерлер
- Шаруалардың мүліктік жерлері
- Сойырғал, иқта (иқталық жерлер)
Іқта үлестері, әдетте, мұрагерлік жолмен берілмеді. Егер мұндай жер алған әскербасы немесе мемлекеттік қызметкер опасыздық жасап, жау жағына өтсе, үлес қайтарып алынатын болған.
III. Салық түрлері және міндеткерліктер
Ақ Орда, Моғолстан, Әбілқайыр хандығы және Ноғай Ордасы сияқты хандықтардың күш-қуаты көбіне халықтан алынатын алым-салық пен міндетті төлемдерге тәуелді болды. Бұл жүйе қазынаны толықтырумен қатар, әскер ұстау, әкімшілік аппаратты жүргізу және қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етуге қызмет етті.
IV. Әлеуметтік және қоғамдық-әкімшілік құрылым
Хандық қоғамда әлеуметтік топтар мен міндеттер айқындалды: билеуші әулет, ақсүйектер, әскери-әкімшілік қызметкерлер, қауым мүшелері және тәуелді топтар. Әкімшілік құрылым биліктің жергілікті деңгейде жүзеге асуына, ал әлеуметтік құрылым қоғамдағы қатынастарды реттеуге ықпал етті.