Республикамызда таза ауыз сумен қамтамасыз ету мардымсыз
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі
Кейбір адамдар қоршаған ортаны танып-білу мен қорғауға жеткілікті көңіл бөлмейді: табиғатты пайдаланады, бірақ оны сақтауға асықпайды. Әсіресе су көздерін ластаудың салдары ауыр екенін — ластанған судан жұқпалы аурулар тарауы мүмкін екенін — бәрі бірдей түсіне бермейді.
Жобаның мақсаты
Судың адам өмірі үшін маңызы мен қажеттілігін түсіндіру, оның пайдасын көрсету, сондай-ақ суды үнемдеуге және қорғауға үйрету. «Сусыз тіршілік жоқ» қағидасын практикалық жұмыстар арқылы дәлелдеу.
Міндеттері
- Әдебиеттерді өздігінен қарап, іздену жүргізу.
- Жобаны іске асыру және тәжірибеге енгізу қадамдарын айқындау.
- Суды қорғау — баршамыздың ортақ парызымыз екенін насихаттау.
Нысаны мен құндылығы
- Нысаны
- Экологиялық жағдай.
- Дереккөздер
- Журналдар, әдебиеттер, фотоматериалдар, энциклопедиялар, қосымша оқулықтар және интернет.
- Теориялық және практикалық маңызы
- Арнайы сабақтарда және сыныптан тыс жұмыстарда тақырыпқа сай қолдануға болады.
- Ұсыну формасы
- Зерттеушілік.
1-бөлім
Судың маңызы
Су — тіршілік көзі. Барлық тірі ағзалардың шамамен 75%-ы судан тұрады. Таза сусыз адам өмір сүре алмайды. Су теңіз, ауа және құрлық арасындағы табиғи айналымды үздіксіз жүзеге асырып отырады: Жер шарында жыл сайын шамамен 400 мың км³ су буға айналып, жоғары көтеріледі.
Қазақстандағы су ресурстары: негізгі деректер
- Елдегі су ресурстарының негізгі бөлігі — өзен сулары.
- Орташа жылдық өзен суы мөлшері шамамен 100 км³.
- Соның 43%-ы Қытай, Өзбекстан, Қырғызстан және Ресей аумақтарынан келеді.
- Таза ауыз сумен қамту деңгейі бірқатар өңірлерде жеткіліксіз; жоспарланған жөндеу-қалпына келтіру жұмыстары толық жүргізілмейді.
- Көптеген ауылдық су жүйелерінде су залалсыздандыру шаралары жеткіліксіз.
Ластану және оның салдары
Қазіргі кезде Қазақстандағы ірі өзендердің барлығы дерлік — Іле, Сырдария, Жайық, Ертіс, Шу, Талас — ластану мәселесіне ұшыраған. Теңіздер мен мұхиттар мұнаймен ластанып, бұл қоршаған орта үшін аса қауіпті жағдай туғызады.
Ластанудың салдары жыл сайын күшейіп келеді: судағы балықтардың қырылу қаупі артып, экожүйенің тепе-теңдігі бұзылады. Ауыл шаруашылығында қолданылатын минералды тыңайтқыштардың артық мөлшері топырақтан шайылып, өзен-көлдерге жетеді. Бұл суда оттегінің азаюына әкеліп, балық шаруашылығына кері әсер етеді.
Күнделікті тұтыну: бір баланың бір күндік су шығыны
Су тапшылығы мен ластану мәселесін түсіну үшін күнделікті шығынды да бағамдау маңызды. Мысалы:
Тіс тазалау (күніне 2 рет)
4–8 л су
Тамақ әзірлеу (күніне 3 рет)
шамамен 10 л су
Жуыну / суға түсу
10–15 л су
Жалпы алғанда, бір баланың тәулігіне орташа су шығыны 33–38 л болады. Жылына шаққанда — шамамен 13 870 л.
Жерасты сулары: әлеует және пайдалану деңгейі
Қазақстан аумағы кең болғанымен, оның көп бөлігі құрғақ және шөлейт аймақтарға жатады. Дегенмен елдің бір ерекшелігі — жерасты суларына бай болуы.
Республика аумағында түрлі мақсаттарға арналған 633 жерасты су қоры анықталып, зерттелген. Олардың тәуліктік пайдалану қуаты 43 384 мың м³ шамасында. Бұл көлем Ертістің Обь өзеніне құяр сағасындағы су мөлшерімен шамалас деп көрсетіледі.
Соған қарамастан, Солтүстік, Батыс және Орталық өңірлерде су тапшылығы байқалады. Зерттеліп, дайындалған жерасты су қорларын халық шаруашылығында пайдалану деңгейі төмен, ал кейінгі жылдары кей тұста мүлде баяулаған.
Өндіріс әсері және қауіп аймақтары
Тау-кен өндірісі мен шикізатты өңдеу саласының дамуы қоршаған ортаға, соның ішінде жерасты суларының сапасына айтарлықтай қауіп төндіреді. Ақтөбе–Алға, Павлодар–Екібастұз, Қарағанды–Теміртау, Жамбыл–Қаратау, Өскемен–Лениногор–Зыряновск сияқты өндірістік аймақтар маңында экологиялық қатер ошақтары қалыптасқан.
Республика бойынша 710-ға жуық қатерлі ошақ анықталған, олардың басым бөлігі Қарағанды және Шығыс Қазақстан облыстарында орналасқан.
Сондай-ақ 70 елді мекеннің су қажеттілігіне пайдаланылатын 113 жерасты су көзінің және 41 су қабылдағышының тазалығына қауіп төніп тұрғаны байқалады.
Негізгі ой
Су — табиғи байлық қана емес, денсаулық пен қауіпсіздіктің тірегі. Оны тиімді пайдалану, ластанудан сақтау және күнделікті өмірде үнемдеу — әр адамның жауапкершілігі.
Жобаның құрылымы
Ғылыми жоба кіріспеден, үш тараудан, қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады. Материалдарды дүниетану сабақтарында, сондай-ақ тақырыпқа сәйкес сыныптан тыс жұмыстарда қолдануға болады.