Ауыл тұрғындарының айтуынша
Жұмба — туған ауылым
Жұмба — туған мекенім, әсем өлкем. Табиғаты аялы, жері көркем. Тау мен тасы, орманы мен өзені — мұнда өскен әр адамның мақтанышы.
Топырағы құнарлы, егінге жайлы. Еңбекқор диқандар маңдай терін төгіп, несібесін жерден тереді. Жайлауында төрт түлік өсіп, ауыл тіршілігі ғасырлар бойы үзілмей жалғасып келеді.
Ескерту: Бұл мәтін Жұмба ауылы туралы зерттеу сипатындағы жинақталған баяндау ретінде өңделіп, грамматикасы түзетілді.
Географиялық орны және табиғаты
Жұмба — ерте кезден шөбі шүйгін, жайылымы мол, мал және егін шаруашылығына қолайлы, табиғаты тамаша мекен. Ауыл Қалба тауының қойнауында, Бөкен өзенінің жағасында орналасқан. Жазғы табиғат сұлулығын сөзбен жеткізу қиын: өзені, тауы, орман-тоғайы — әрбір жұмбалықтың мақтанышы.
Өсімдік дүниесі
Ағаштар
Қайың, терек, тал және түрлі жеміс ағаштары өзен бойлап, тау бөктерлей жайқалып өседі.
Дәрілік шөптер
Итмұрын, долана, мыңжапырақ, түймедақ, қалақай, жалбызтікен, қасқыржем, бұйра жалбыз, кермек жалбыз, шайшөп, жұпаргүл, шырғанақ және басқа түрлері кездеседі.
Жеміс-жидек
Қарақат, мойыл, құлпынай, бүлдірген, сиырбүлдірген және өзге де жидектер орман-тоғай мен өзен бойында молынан табылады.
Жануарлар әлемі
Мұнда аң-құстар да аз емес. Қыс мезгілінде ауыл шетінен қасқыр, түлкі, қоян және басқа да аңдар жиі ұшырасады. Көктем мен күзде борсық пен суыр көбейеді. Орманды алқаптарда аю, сілеусін, елік, бұғы, тауешкі секілді жануарлар кездеседі. Әсем әнді құстар орманның сәнін кіргізеді.
Бөкен өзені және гидробекет
Сылдырлап аққан Бөкен өзені қазір көбіне Үлкен Бөкен деп аталады. Өскемен қаласының гидрометеорологиялық қызметіне қарасты бекет осы өңірде жұмыс істейді және ол «Жұмба посты» деген атаумен белгілі. Бекет 1959 жылдан бері қызмет көрсетіп келеді.
Өзен ені (шамамен)
жазда — 40 м, қыста — 20 м
Су деңгейі (шамамен)
жазда — 1,5 м, қыста — 1,0 м
Көктемгі тасқын
қар ерігенде — 3 м-ге жуық
«Жұмба» атауының шығуы туралы болжамдар
- «Жұмбақ» сөзінен тараған деген пікір бар: табиғаттың тылсымды, құпиялы болмысына байланысты.
- «Жамбы» (асыл тас) атауымен байланыстыратындар да кездеседі: бұл өңірде алтын кені болғандықтан, атаудың шығуы мүмкін деп түсіндіріледі.
Көпұлтты орта және татулық
Жұмба ауылында қазақ, орыс, неміс, украин, белорус, армян, татар, поляк және басқа да ұлт өкілдері ертеден бері қоян-қолтық араласып, тату-тәтті өмір сүріп келеді.
Тарих беттері
Құрылуы және алғашқы қоныстанушылар
Деректерге сүйенсек, Жұмба — Шығыс Қазақстан облысы, Көкпекті ауданы аумағында ХХ ғасырдың басында құрылған ауылдардың бірі. 1906 жылғы 9 қарашадағы шаруаларды хуторларға көшіру туралы Жарлықтан кейін Чернигов губерниясының шаруалары Шығыс Қазақстан жеріне қоныстануды жоспарлайды.
Қоныстандыру пунктінің басшысы Николаев оларға Бөкен мен Қумая өзендері тоғысатын жерде, Қалба тауының оңтүстік сілемдерінен жер бөліп береді. Бөкен өзенінің оң жағалауында алтын өндіретін жұмысшылар қонысы болғаны айтылады. 1908 жылы мұнда 50-ден астам отбасы көшіп келіп, бұл жерді өздері Малороссийка деп атаған.
Алғашқы тұрғындар туралы мәлімет
Ауылдың алғашқы тұрғыны ретінде Бильдеев Ефрем Емельянович аталады. Кейін А. Е. Пацук, Г. және П. Апенько, Л. мен И. Пацук, А. Ворона, С. және Е. Седнев, Л. Мамай, М. Герасименко, Ф. Кальков, Т. Борзилов, И. Лобок, Е. Ивченко, А. Шевцов, Я. Леоненко және басқа да отбасылар қоныстанған.
Ол кезеңде халық егіншілікпен айналысып, өнімді мол алған: әр десятинадан 100–150 пұтқа дейін өнім жиналғаны көрсетіледі.
Кеңестік кезеңнің алғашқы жылдары
Кеңес өкіметінің алғашқы өкілдері ретінде Чапля Андрей мен Денис Пацук аталады. Андрей Чапляның ағасы Евсей Чапля революциялық іспен айналысып, Ленинмен жолығып, танысқаны, кейін жер аударылғаны туралы дерек айтылады. Кеңес өкіметін орнатуға қатысып, көптеген тарихи оқиғалардың куәгері болған.
1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, жеті ағайынды Пацук майданға аттанып, 1918 жылы үйлеріне аман-есен оралған. Ал «тар жол, тайғақ кешу» жылдарында Денис Пацук Өскеменге шақыртылып, содан қайтып оралмаған. Ел аузындағы әңгімеге қарағанда, Колчак жасақтары оны атып, денесін Ертіс өзеніне ағызып жіберген.
Партиялық ұйым
1922 жылы құрылып, хатшысы Евдоким Рябуха, кейін Архип Кальков болған.
Комсомол ұйымы
1926 жылы құрылып, Нина Дегтярева, кейін Саша Фисенко басқарған.
Ауылдық кеңес
Ауылдық кеңес құрылып, алғашқы төрағасы Иван Петренко болған. 1928 жылы Украинадан жер игеруге келген Мицук Иван Леонтьевич ауылдық кеңестің алғашқы хатшысы болып тағайындалған.
Ұжымдастыру және шаруашылықтың қалыптасуы
1929 жылы екі ТОЗ (жерді бірлесіп өңдеу серіктестігі) құрылады. Ұжымдық шаруашылықтың алғашқы төрағасы ретінде И. П. Пласконенко аталады. Шаруашылықта ірі қара мен жылқы фермалары болған. Колхозшылар 50 адамнан төрт ауысыммен жұмыс істеген. Ол кезде техника әлі кең таралмағандықтан, көп жұмыс қол күшімен атқарылған.
Көп ұзамай машина-трактор станциясы құрылып, 1929 жылғы бірінші коммуна төрағасы Раструба Михей Григорьевич болғаны айтылады.
Қазақ отбасылары және еңбек адамдары
Кейін ұжымдық шаруашылыққа жақын ауылдардан қазақ отбасылары қоныстанған. Солардың бірі — Бажаев Мақажан (1917–1918 жылдары келгені айтылады). Қарағанды облысында туған. 1938 жылы Мәскеуде Отан алдындағы еңбегі үшін Ленин орденімен марапатталған.
Бажаевтар әулеті туралы дерек
Ұлы Бажаев Бекімбай (1909 ж.т.) Жұмба ауылынан Ұлы Отан соғысына аттанып, майданда қаза тапқан. Жұбайы Бажаева Күлән (1911 ж.т.) үш бала тәрбиелеген.
Кенже ұлы Бажаев Қапаш Бекімбайұлы 1936 жылғы 9 тамызда Жұмба ауылында туған. 1960 жылдан бастап Жұмба совхозында механизатор болып еңбек етіп, зейнетке шыққан. Алты балалы үлкен отбасы. Еңбегі үшін 1970 жылдары бірнеше рет марапатталғаны көрсетіледі.
1920–1940 жылдары көшіп келген өзге қазақ отбасылары ретінде Абдрахмановтар, Акашевтар, Құрманғалиев Жарғали, Абдрахманов Наби, Булушев Еркамал және олардың отбасылары аталады.
Абдрахманов Ғани Мампасович
1936 жылғы 15 сәуірде Жұмба ауылында туған. 1959 жылы Сұлтанова Фаридаға үйленген. Жүргізуші болып жұмыс істеген, бес баласы болған. Қазір ауылда қыздары Алия мен Күлзия отбасыларымен тұрады.
Акашев Төлеуғали
1932 жылы Қарқаралы ауданынан Жұмба ауылына көшіп келген. Жұмба алтын кенінде жұмыс істеп, 1941 жылы майданға аттанған. Соғыстан кейін 1946 жылы үйленіп, жұбайы Мүгүлсін апаймен бірге тоғыз бала тәрбиелеген; 30 немере, 19 шөбере сүйгені айтылады.