Ауыз әдебиеті - талай ғасырлар жемісі
Халық ауыз әдебиеті
Фольклор – қазіргі тілмен айтқанда әмбебап, яғни синкретикалық өнер түрі. Оның бойында өнердің бірнеше саласы – сөз, музыка, хореография және театр элементтері тоғысады.
Ауыз әдебиеті – талай ғасырлардың жемісі. Халық жыраулары, жыршылары, ертекшілері бұл мұраны ықылым заманнан бері рухани асыл қазына ретінде сақтап, ұрпақтан-ұрпаққа жеткізіп, бүгінгі дәуірге дейін аман алып келді.
Табиғатпен арпалыс және адам арманы
Адамзат өзінің балаң шағында табиғаттың жұмбақ, тұңғиық сырын толық ұғына алмаған кезде, сол тылсым құпияны шешіп, оны өз игілігіне жаратып, бағындырсам деген арманын ауыз әдебиеті арқылы бейнелеген.
Адамның табиғаттың дүлей, мылқау күшімен арпалысы да фольклорда көркем өрнек тапқан. Қоғамдық, әлеуметтік және экономикалық өмірдің ілгерілеуімен қатар адамның ой-санасы өсіп, қоршаған ортаны тереңірек тануға ұмтылған сайын, ауыз әдебиеті де мазмұны мен формасы жағынан байып, үздіксіз дамып отырған.
Көне мұраның жалғастығы
Қазақ халқының ауыз әдебиеті – көне дәуірден келе жатқан рухани мұра. Мұны «Құламерген» мен «Ер Төстік» сияқты ертегілерден анық аңғаруға болады.
Қоғам өмірі әлеуметтік жіктерге бөлінген тұста пайда болған қайшылықтар – байлар мен оларға тәуелділер, кедей-кепшіктер арасындағы күрес пен тартыс – ауыз әдебиетінің кейінгі даму кеңістігінде кеңінен қамтылды.
Еңбек адамының бейнесі
Халық ауыз әдебиетінің өлең-жырларында, ертегілерінде, мақал-мәтелдері мен лиро-эпостық жырларында қарапайым адамдардың, еңбек адамдарының жасампаз күшіне және ақыл-парасатына сенім айқын көрінеді. Сондықтан фольклордағы бұқара өкілдері көбіне жағымды қырынан суреттеліп, асыл қасиеттері арқылы оқырманды өзіне еліктіре алады.
Ауыз әдебиетінің түрлері
Халық ауыз әдебиеті әр салада, әртүрлі жанрда дамыған. Тұрмыс-салт жырларынан бастап эпостық жырларға дейінгі бай мұра фольклордың жанрлық кеңдігін танытады.
Негізгі жанрлар
- Тұрмыс-салт жырлары
- Мақал-мәтелдер мен жұмбақтар
- Лиро-эпостық жырлар
- Айтыс өлеңдері
- Тарихи жырлар, шешендік сөздер
Қорытынды
Халық ең асыл өнері – бай ауыз әдебиеті арқылы өзінің тарихын да, халықтық рухын да көркем бейнелеген.
Қорыта айтқанда, ауыз әдебиетінің сан алуан түрлерін ірілендіріп, эпостық, драмалық және лирикалық жанрлардың маңына топтастыруға болады.