Қазақша рефераттар

Қайтып көрер досыңды, қатты сөзбен жерлеме

Қазақ тәрбиесіндегі ырым-тыйымдардың орны

Қазақ халқына тән тәрбие құралдарының бірі — ырым-тыйымдар. Әсіресе, қыз-келіншекке қатысты наным-сенімдер мен тыйымдар ұрпаққа әдеп, инабат, ұқыптылық, жауапкершілік сияқты құндылықтарды сіңіруге бағытталған. Қай ата-ана да қызының барған жерінде балдай татып, судай сіңіп кетуін, жақсы жар, әдепті келін, аяулы ана болуын армандайды. Сол себепті қыз баланы кішкентайынан үлкенді сыйлауға, сөзді таразылауға, үй ішіндегі тәртіпке мән беруге баулып отырған.

Сөз әдебі туралы өсиет

Ауыр сөз айтпа. Егескенді ер деме, есіктен кіріп төр деме. Қайтып көрер досыңды қатты сөзбен жерлеме. Досың қалар мұңайып — кәне, кіріп шығайық. Қайта ашатын есікті қатты жаппау лайық.

Бұл тұжырымдар адаммен қарым-қатынаста сыпайылықты, ашуды тежеп, сөздің салмағын сезінуді еске салады.

Негізгі ой

  • Ырым-тыйымдар — тәртіп пен әдепті бекітетін тәрбиелік тетік.
  • Қыз баланың ибалығы мен ұят-әдебі — отбасының абыройы.
  • Жүкті әйелге, жас келінге қатысты тыйымдар — сақтық пен қамқорлықтың белгісі.

Қыз-келіншектерге қатысты ырым-тыйымдар

Төмендегі тізімде қыз-келіншектерге және аяғы ауыр әйелдерге байланысты кең тараған ырым-тыйымдар жинақталған. Әрқайсысының түпкі мақсаты — ұқыптылыққа шақыру, қауіптің алдын алу, жақсы ниет пен ізгі тілек білдіру.

Киім, жүріс-тұрыс және әдеп

  • Қыздың басына ақ та, қара да орамал тартпайды.

    Ақ — жаулықтың, қара — қайғының белгісі.

  • Әйелге бүйірін таянып тұруға болмайды.

    Бұл — күйеуін жоқтаған әйелдердің қалпы деп есептелген.

  • Қонақ қыз босағаға отырмайды.

    Қарттар отыратын құрметті орынға отыруы керек; әйтпесе үй иесіне жамандық келеді деп сенген.

  • Әйел аттылы ер адамның жолын және үлкендердің алдын кесіп өтпейді.

    Кесіп өтсе, бақытсыз жағдайға душар болады деген наным бар.

  • Әйел шашын отқа тастамайды.

    «О дүниеде Құдай: саған берілген шашты қайда тастадың?» деп сұрайды деген түсінік болған. Тараққа түскен шашты жинап, аяқ баспайтын жерге қою керек делінеді.

  • Әйел шашын жайып жүрмейді.

    Шашын жайып жүру — қаралы әйелдің белгісі саналған.

Жүкті әйел және жас келінге қатысты тыйымдар

  • Әйелге түнде суға баруға болмайды.

    Қорқып, шошыма (үрей) дертіне ұшырауы мүмкін деп есептелген.

  • Жүкті әйелге түйе етін жеуге болмайды.

    Әйтпесе баланы 12 ай көтереді деген ырым бар. Егер мерзімі асып кетсе, бураның мойнына ақ мата байлап, содан аттап өтеді деген түсінік кездеседі.

  • Бала шымыр болсын деп жүкті әйелге сағыз шайнатады.

    Бұл — баланың денсаулығы мықты болсын деген тілекпен байланысты.

  • Түсік тастамасын деп жас келіншектің көйлегінің етегін бүріп қояды.

    Жүктілікті сақтауға бағытталған ырым ретінде айтылған.

  • Аяғы ауыр әйелге пышақ, ара, қайшы сияқты өткір құралдарды ұстатпайды.

    Ұстаса, мезгілінен бұрын босанады деген наным бар.

  • Жүкті әйелге ине-жіп ұстатпайды.

    Баланың кіндігіне оралып қалады деп қауіптенген.

  • Күні жақындағанда «Жер-ана, қуат бер!» деп жалаң аяқ жүргізеді.

    Бұл — күш-қуат, жеңіл босану тілегін білдіретін ғұрыптық ұғым.

  • Жүкті әйел арқан аттамайды.

    Аттаса, баланың кіндігі мойнына оралады деген ырым бар.

  • Келіншек отырған жақтағы аяқ ұйып қалса, «жүкті екен» дейді.

    Халықтық болжам ретінде айтылады.

  • Жас келіншек бір үйден дәм татса, сол үйден дәм әкеліп беру керек.

    Әйтпесе, «көкірегі ісіп кетеді» деген түсінік бар.

  • Әйел босанар кезде үйдегі сандықты босатып қояды.

    «Қиналмай, тез босанады» деп ырымдайды.

  • Аяғы ауыр әйел қоян етін жемейді.

    Жесе, баласы «қоянжырық» болады деген ырым айтылады.

Павлодар қаласы, Дарынды балаларға арналған №8 лицей-мектебі (ММ). Абаильденова Нұргүл Қуандыққызы.