Қиын бала деген кім
Қиын балалардың психологиясы және тәрбиелеу жолдары
Мектепте жұмыс істейтін педагогтер мен тәрбиешілер оқу-тәрбие үдерісінде сабақтан жиі қалатын, тәртібі әлсіз, білім деңгейі төмен, құрбыларымен тіл табыса алмайтын, ашуланшақ, бұзақылыққа бейім балаларды жиі кездестіреді. Психолог мамандар мұндай оқушыларды «қиын балалар», мінез-құлқында ауытқуы бар оқушылар, қиын тәрбиеленушілер қатарына жатқызады.
Осы тұста табиғи сұрақтар туындайды: «Қиын бала деген кім?» және «Оның қалыптасуына не немесе кім ықпал етеді?»
Ұғымның қалыптасуы және ғылыми көзқарастар
«Қиын балалар» және мінез-құлықтағы қиындық ұғымы 1920–30 жылдары П. П. Блонский еңбектерінде көріне бастады. Зерттеуші қиын балалардың мінез-құлық тарихын мектеп пен отбасы ықпалы арқылы талдап көрсетеді.
П. П. Блонский: «қиын оқушы» туралы
- Объективті көзқарас: қиын оқушы — мұғалім жұмысының жеміссіздігімен байланысты құбылыс.
- Субъективті көзқарас: қиын оқушы — онымен жұмыс істеу өте ауыр, көп уақыт пен күшті талап ететін оқушы.
Блонский «істі бүлдіруші» оқушыларға мінездеме бере отырып, мектеп пен сыныпты ұйымдастыру мәселесіне ерекше мән береді.
Қайта тәрбиелеудің бағыты
Блонскийдің пікірінше, қайта тәрбиелеудің ең тиімді жолы — тәртіп бұзушыларды мәдениетсіз ортадан мәдениетті балалар ұжымына біртіндеп әкелу, яғни әлеуметтік орта арқылы ықпал ету.
Негізгі ой: мінез-құлықты түзету — тек жазалау емес, орта мен қарым-қатынасты өзгерту.
Басқа зерттеушілердің анықтамалары
П. П. Бельский мінез-құлқында қиындығы бар кәмелетке толмағандардың ішкі дүниесін алғашқылардың бірі болып зерттеді.
В. В. Трифонов бойынша қиын оқушы — күнделікті педагогикалық әсерге көне бермейтін, мұғалімнің ерік-жігері мен қажырлы еңбегін қажет ететін бала.
Г. А. Фортунатов қиын балалар қатарына үлгермеушілерді, тәрбие ықпалына көнбейтіндерді және психикалық бұзылыстан жапа шегетіндерді енгізеді.
Қазіргі психологияда «қиын бала» ұғымының бірыңғай анықтамасы жоқ. Бұл — жеке адамның өзгеру құбылыстарын жинақтайтын, шекарасы кең категория. Мұндай балалардың мінез-құлқы мен дара ерекшеліктері әлеуметтік және биологиялық факторлардың ықпалымен қалыптасады.
Қиын балалардың негізгі типтері
Ағылшын психологтары Хевитт және Дженкинс қиын балаларды екі үлкен категорияға бөледі:
1) Әлеуметтік формадағы антиқоғамдық мінез-құлық
Бұл топтағы балалардың мінез-құлқы көбіне әлеуметтік ортадағы нормаларға қарсы бағытталып, тәртіп бұзуға бейім келеді.
2) Әлеуметтік емес, агрессивті антиқоғамдық мінез-құлық
Бұл балалардың жанұясымен және қатарластарымен қарым-қатынасы жиі нашарлайды; эмоциялық күйі тұрақсыз, агрессивті, қатыгез әрі кекшіл болуы мүмкін.
Пайда болу себептері: отбасы мен мектептің рөлі
Кейбір ғалымдар қиын балалардың пайда болуын өмірдің қолайсыз жағдайларымен және әлеуметтік-биологиялық факторлармен байланыстырады. Ал И. А. Невский бұл құбылысты отбасындағы және мектептегі оқу-тәрбие жұмыстарының жеткіліксіздігімен түсіндіреді.
Ата-ана мен мектеп тарапынан жылулық пен мейірім жеткіліксіз болған жағдайда, бала өзін қоғамға қажетсіз сезінуі мүмкін. Мұндай ішкі күйзеліс уақыт өте келе ашуланшақтыққа, агрессияға, қатыгездікке ұласуы ықтимал.
Отбасындағы тәрбиеден туындайтын себептер
- Отбасының әлеуметтік және экономикалық жағдайы.
- Ата-ананың балаға немқұрайлы қарауы.
- Баланың қараусыз қалуы немесе керісінше, шектен тыс қамқорлық көріп өсуі.
Шектен тыс еркелету қандай салдарға әкелуі мүмкін?
Қазіргі кезде кейбір жас ата-аналар баласын шамадан тыс мәпелеп, артық мадақтауға бейім. Мұндай ортада өскен бала күш жұмсамай-ақ көзге түскісі келуі мүмкін. Мұғалім ескерту жасағанда жылап қалатын, өздігінен мақсатқа жете алмайтын, ерке және дербестігі толық қалыптаспаған тұлға ретінде қалыптасу қаупі бар.
Отбасылық өмірге дайындық мәселесі
«Үйлену оңай, отбасын құру қиын» деген нақыл бүгін де өзектілігін жоғалтқан жоқ. Кей жастардың отбасылық өмірге дайын еместігі, жауапкершілікке немқұрайлы қарауы салдарынан балалар толық емес отбасында немесе жетімдер үйінде тәрбиеленіп жатады.
Қиын оқушының қалыптасу себептерін талдағанда, ең алдымен отбасындағы тәрбие сапасына, одан кейін мектептегі оқу-тәрбие жұмысының жүйелілігіне назар аудару қажет.
Педагогке ой салатын сұрақ
Бұл бала шынымен «қиын» ба, әлде оған әсер ету тәсілдері мен қолдау жүйесі жеткіліксіз бе?
Негізгі қағида
Мінез-құлықты түзету — бір сәттік шара емес; ол қарым-қатынас, орта және жүйелі қолдау арқылы қалыптасатын үдеріс.
Маңызды екпін
Отбасы мен мектеп бір бағытта жұмыс істемейінше, баладағы қиындықтарды азайту тұрақты нәтиже бермеуі мүмкін.