Өлеңнің тақырыбы мен идеясын ашу
Сабақ тақырыбы: «Адам болам десеңіз»
Бұл сабақ 1-сыныптың «Ана тілі» пәніне арналған. Негізгі өзек — қазақтың ұлы ақыны Абай Құнанбайұлының өмірі мен шығармашылығына қысқаша шолу жасап, өлеңнің тақырыбы мен идеясын оқушы деңгейіне сай ашу.
Мақсаты
Абай Құнанбайұлының өмірінен дерек беру, шығармашылығына шолу жасау, «Адам болам десеңіз» өлеңінің тақырыбы мен идеясын ашу.
Дамытушылығы
Оқушылардың ой-өрісін, дүниетанымын кеңейту; шығармашылықпен жұмыс істеуіне ықпал ету; сөздік қорын молайту.
Тәрбиелік
Адамгершілікке, тапқырлыққа, намысшылдыққа тәрбиелеу; жақсы мінезді таңдауға бағыттау.
Түрі мен әдістері
- Сабақ түрі: дәстүрлі
- Әдістері: топтастыру, түсіндіру, сұрақ-жауап, талдау
- Пәнаралық байланыс: дүниетану, қазақ тілі, ана тілі
Көрнекіліктер
Абайдың портреті, шығармалар жинағы, сабаққа қатысты суреттер мен мәтіндер.
Сабақтың барысы
1) Ұйымдастыру кезеңі
Сыныптың назарын сабаққа аудару, оқу әрекетіне дайындау.
2) Үй тапсырмасын тексеру
«Бала Шоқан» мәтіні бойынша түсінік айту, сұрақтарға жауап беру.
3) Жаңа сабаққа кіріспе: «Адам болам десеңіз…»
Тақтаға ілінген сурет арқылы ой қозғау. Топтастыру әдісімен Абай туралы білетіндерін еске түсіріп, негізгі ұғымдарды жинақтау.
І топ
Абай
- сазгер
- ақын
- аудармашы
- данышпан
ІІ топ
Адам білімді қайдан алады?
- кітаптан
- мектептен
- журналдан
- көгілдір экраннан
- кітапханадан
- өмірден
ІІІ топ
Абай шығармалары
- «Айттым сәлем, қаламқас»
- «Көзімнің қарасы»
- «Сегіз аяқ»
- «Қыс»
- «Күз»
- «Бойы бұлғаң»
Абайдың өмірі мен шығармашылық жолы (хронологиялық шолу)
Өмірбаяны
Абай Құнанбайұлы 1845 жылы 10 тамызда Шығыс Қазақстандағы (бұрынғы Семей облысы) Шыңғыстау өңірінде дүниеге келген.
Өскен ортасы
Абайдың әкесі ел басқарған, сөзі өтімді, ақыл-парасаты мол адам болған. Діни сапар жасап, Қарқаралыда мешіт салдыруына қатысты деректер айтылады. Абайдың өлеңге, өнерге құштарлығын ерте оятқан да — әке тәлімі мен ел ортасы.
«Шырағым, ер жетерсің,
Ер жетсең, сірә не етерсің?!
Алысқа самғап кетерсің.»
— Барлас ақынның батасы ретінде берілетін үзінді
Білім жолы
Әкесі Абайды Семейдегі Ахмет Риза медресесіне оқуға береді. Абай үш жыл мұсылманша, үш ай орысша білім алады. Араб, парсы тілдерін меңгеріп, шығыс классиктері — Сағди, Науаи, Низами, Жәми еңбектерімен танысады. Кейін ел ісіне араласып, халықтың тұрмыс-тіршілігін тереңірек таниды.
Шығармашылығы
Орыс тілін меңгеруі Абайдың дүниетанымын кеңейтті. Ол А. С. Пушкин, М. Ю. Лермонтов, И. А. Крылов шығармаларын қазақ тіліне аударды. Абайдың 45 қара сөзі мен поэмалары бар, өлеңдері сан алуан тақырыпты қамтиды. Ол қазақ поэзиясын түрі мен мазмұны жағынан байытты.
Өлеңмен жұмыс: «Адам болам десеңіз»
Оқу және талдау қадамдары
- Өлеңді 3–5 оқушыға мәнерлеп оқыту.
- Өлеңнің тақырыбы мен идеясын анықтау.
- Сөздікпен жұмыс жүргізу.
Сөздік жұмысы
- Қанағат
- Қанағатшылдық; өлшеммен білу; жеткіліктілікті қадірлеу.
- Рахым
- Қайырымдылық; мейірімділік; шапағат.
- Тілеуің
- Үмітің, арманың, алға қойған ниетің.
Топтық жұмысқа арналған сұрақтар
І топ
- Адам болуға кері әсер ететін қандай қылықтар аталады?
- Ақын бұл қылықтарды неліктен «дұшпан» деп бағалайды?
ІІ топ
- Адам болу үшін қандай қасиеттерді бойға сіңіру керек?
- Ақын бұл қасиеттерді қалай бағалайды?
ІІІ топ
- Ақын тағы қандай болуды өсиет етеді?
- «Дүние де өзі, мал да өзі» тіркесінің мағынасы қандай?
Қорытынды: өлеңнің негізгі ойы
Өлеңнің түйіні — адам болу жолында жақсы қасиеттерді көбейтіп, жаман әдеттерден аулақ жүру. Абай оқушыны еңбекқорлыққа, талаптануға, ой тереңдігіне, қанағат пен рақымға үндейді.
«Венн диаграммасы» идеясы (салыстыру)
Жақсы қасиеттер
- Талап — мақсатқа ұмтылу
- Еңбек — табандылықпен жұмыс істеу
- Терең ой — мәнге үңілу
- Қанағат — жеткіліктіні қадірлеу
- Рақым — мейірім мен қайырым
Жаман қылықтар
- Өсек — өзгеге тіл тигізу
- Өтірік — шындықтан тайқу
- Мақтаншақ — бос даңғойлық
- Еріншек — іске құлықсыздық
- Мал шашпақ — орынсыз ысырап
Талқылауға арналған қорытынды сұрақ: қай қасиеттерді бүгіннен бастап күнделікті өмірге енгізуге болады, ал қай қылықтардан бірден бас тарту керек?