Табиғат бұрышында эксперименталды - тәжірибе жүргізу жұмыстары
Түсіндірме жазба
Мектепке дейінгі балаларды туғаннан-ақ зерттеуші деуге болады. Бұған олардың бір затқа деген құмарлығы, үнемі эксперимент жасауға ұмтылысы және проблемалық жағдайлардың шешімін дербес табуға талпынысы дәлел.
Педагогтың басты міндеті — осындай әрекеттерде балалардың жолын кеспеу, керісінше белсенді түрде қолдау көрсету. Танымдық-зерттеу қызметі арқылы бала кез келген затты меңгереді, қоршаған әлем құбылыстарының арасындағы байланыстарды реттейді және жүйелейді. Осы үдеріс баланың белсенділігін айқын көрсетеді.
Бұл әрекет ерте балалық шақтан басталады: әуелі мақсатсыз, қарапайым тәжірибе секілді көрінеді. Уақыт өте келе бала киім-кешекпен, түрлі материалдармен тәжірибе жасай жүріп заттардың түсіне, пішініне, қасиеттеріне назар аударады.
Танымдық-зерттеу қалай көрінеді?
- Табиғи зерттеу: заттармен тәжірибе жасау, бақылау, салыстыру.
- Вербалды зерттеу: ересектерге сұрақ қою (неге, не үшін, қалай?).
Мектепке дейінгі ересек жаста танымдық-зерттеу қызметі баланың танымдық себептерімен және саналы ниетімен ерекшеленеді: ол жаңа әлемді түсінуге, себеп-салдарлық байланыстарды табуға ұмтылады.
Ізденіс қызметінің түрлері (Н. Н. Поддьяков бойынша)
Н. Н. Поддьяков экспериментті шамамен-зерттеу (іздеу) қызметінің негізгі түрі ретінде қарастырады. Іздеу қызметі неғұрлым әртүрлі әрі қарқынды болса, бала соғұрлым көбірек жаңа ақпарат қабылдап, әрі қарай дамуға мүмкіндік алады.
1) Бала бастамасындағы ізденіс
Белсенділік толықтай балаға сүйенеді. Алдымен ол нысандарды адал қызығушылықпен зерттейді, кейін өз әрекетін дербес құра бастайды: мақсат қояды, оған жету жолдарын іздейді. Нәтижесінде өзінің қажеттілігі мен қызығушылығын қанағаттандырады.
2) Ересек ұйымдастырған ізденіс
Белгілі әрекеттерді ересектер ұйымдастырады: маңызды жағдайларды бөліп көрсетеді, белгілі бір алгоритмді үйретеді. Осылайша балалар нақты нәтиже алып, тәжірибе қорытындысын түсіндіруге үйренеді.
Апта тақырыбы
Оқу іс-әрекеті: «Субұрқақтар»
Тәжірибе арқылы себеп–салдарды байқау және дербес әрекет ету.
Сипаттамасы
Балалар серуенге шығады. Тәрбиеші суретте бейнеленген түрлі түсті фонтандарды көрсетеді және әңгіме бастайды: «Фонтан дегеніміз не? Оны қайдан көрдіңдер? Адамдар қалада фонтандарды не үшін құрады? Біз өзіміз фонтан жасай аламыз ба? Неден құрастыруға болады?».
Балалар тәрбиеші әкелген заттарға (бөтелкелер, шеге/тесу құралдары) назар аударады. «Осы материалдардан фонтан жасауға бола ма? Қалай жасауға болады?» деген сұрақтар талқыланады.
Тәжірибе қадамдары
- 1 Бөтелкенің жан-жағынан бірнеше кішкентай тесік жасалады.
- 2 Тесіктер уақытша сіріңкемен жабылады.
- 3 Бөтелке сумен толтырылады.
- 4 Сіріңкелер алынғанда су тесіктерден атқылап, «фонтан» пайда болады.
Талқылауға арналған сұрақтар
Бізде фонтан қалай пайда болды? Су қысымы мен ашық тесіктер арқылы су сыртқа атқылады.
Тесіктер сіріңкемен жабық тұрғанда неге су ақпайды? Өйткені суға шығатын жол жабық, ағын пайда болмайды.
Тәжірибе соңында балалар су шашыратып, «фонтанмен» ойнап, өз бақылауларын сөзбен жеткізеді.
«Менің қалам / Мой город / My town»: Түрлі-түсті шарлар
Негізгі түстерді араластырып, жаңа түстерді алу тәжірибесі.
Сипаттамасы
Қоян балалардан шарларды бояп беруді сұрайды. Алдымен оған қандай түс ұнайтынын анықтайды. Кейін маңызды сұрақ туындайды: егер бізде жасыл, көгілдір, қызғылт сары немесе күлгін түстер дайын күйінде болмаса, оларды қалай жасаймыз?
Балалар қоянмен бірге екі түсті бояуды араластырып көреді. Қажетті түс шықса, кішкентай шарларды сол түспен бояйды. Осылайша балалар тәжірибе арқылы қорытындыға келеді.
Қорытынды
- Қызыл + сары = қызғылт сары
- Көк + сары = жасыл
- Қызыл + көк = күлгін
- Көк + ақ = көгілдір
Тәжірибе нәтижесі жұмыс парағында бекітіледі.
«Отбасы / Семья / Family»: Көбіктен жасалған жастық
Сабынды су бетінде заттардың қалқуы мен батуы туралы тәжірибе.
Сипаттамасы
Миша қонжығы балаларға сабынды көпіршік жасай алатынын айтады. Ол «сабынды көбікте барлық зат бата ма, әлде кейбірі қалқи ма?» деген сұраққа жауап іздейді.
Балалар тамызғыш арқылы сұйық сабынды алып, суы бар тегешке құяды. «Көбікті немен шығаруға болады? Көбігіміз қандай болды?» деген бақылау сұрақтары қойылады.
Кейін балалар көбікті суға әртүрлі ұсақ заттарды салып тексереді: қайсысы су бетінде қалады, қайсысы батады, нәтижелерін салыстырады.
Бақылау сұрақтары
- Не су бетінде қалқып жүр, не батып жатыр?
- Суда барлық зат бірдей «әрекет» көрсете ме?
- Қалқып тұрған заттардың көлемі бірдей ме?
- Қалқу/батуға не әсер етеді?
Тәжірибе нәтижелері көрнекілік үшін фланелеграфте бекітіледі.
Қорытынды
Табиғат бұрышында жүргізілетін эксперименттік жұмыстар балалардың табиғи қызығушылығын қолдап, бақылау, салыстыру, сұрақ қою және қорытынды жасау дағдыларын дамытады. Ең маңыздысы — бала өзін зерттеудің толыққанды субъектісі ретінде сезініп, «неге?» және «қалай?» деген сұрақтарға өз тәжірибесі арқылы жауап табуға үйренеді.
Қысқа еске салу
- Қауіпсіздік: құралдарды тек ересек бақылауымен қолдану.
- Диалог: тәжірибе алдында және соңында сұрақ-жауап ұйымдастыру.
- Нәтиже: бақылауды сурет, парақша, фланелеграф арқылы бекіту.
- Қызығушылық: баланың бастамасын қолдап, дербестікке мүмкіндік беру.
Материал: «Табиғат бұрышында эксперименттік-тәжірибелік жұмыс жүргізу» тақырыбы бойынша әдістемелік жазба негізінде редакцияланды.