Айыра біл алайда, Досың менен қасыңды
Жан жарастығы
«Қорқақ дос дұшпаннан да жаман. Өйткені дұшпаннан сақтанасың, ал досқа сеніп қаласың.» (Лев Толстой)
Неге екені белгісіз, ойыма Қадырдың мына шумағы оралады:
Қимайсың деп балалықтан кең ірге,
Жүрегіме бере алмаймын әмір де.
Үлкендерді көріп жүрміз досы жоқ,
Доссыз бала көрмеп едім өмірде…
Білмеймін, менің досым көп пе, жоқ па? Өмір шындығы мынау: биікке көтерілсең, бәрі саған ұмтылады; төмендесең, бәрі сенен безеді. Тек өзіңе Құдай қуат берсін.
Айыпсыз адам болмайды
Дүниеде айыпсыз адам жоқ. Дегенмен өзің шапағатты, сақы пейілді болуға тырыс: ондай адамдардың айыбы да азаяды.
Достық таңдауы
Сыйлай білмейтін, қадіріңе жетпейтін жандармен достаспа. «Ондайлардың қасиеті болмайды», — дейді Қабуснама.
Туыстарыңның бәрімен бірдей дос бола алмайсың. Ал ізгілікті досыңмен туысыңдай болып кетесің. Қаны жағынан емес, жаны жағынан туысу — кез келген адамның қолынан келе бермейді.
Шындығында, жақсы адам болу мен нағыз адам атану — маған бір ұғымдай көрінеді. Достықтың мәні — оның қадіріне жете білуде. Шынайы жанашырлықпен, адами көңілмен бар пейіліңді бір-біріңе арнағанға не жетсін?
Сынақтан өткен сенім
Иә, сынақтан өткен, бір-біріне сенген жандар ғана дос болады. Әйтсе де, достың бәрі бірдей емес: кейде «асыл» дегенің жасық, «күн» дегенің көлеңке, «қуаныш» дегенің қайғы болып шығады.
«Екіжүзді адамның жау болғанынан да, дос болғаны қауіпті» (Ж.-Ж. Руссо).
Жаныңа жақын санаған адамның қасыңа айналып кетуінен асқан өкініш те жоқ шығар. Осындайда өзім құрметтейтін кейіпкерім, ардақты ағам Нұрдәулет Сәрсеновтің сөзі жиі еске түседі:
«Сенімсіз достар — әншейінде қасыңнан кетпейді, ал басыңа бұлт үйірілгенде таппай қаласың. Нағыз дос қандай кезеңде де тілеулес адам, өзгермейтін жан.»
Басыңды шұлғып, шынайы мақұлдайсың: өмір өткелдерінен өтіп, талайды көрген адамдардың көңілін дөп басқан сөз. Сонда ойланасың: қай кезеңде де адамдардың сыйластығы, жіберер кемшілігі, пендешілігі бірдей бола ма?
Дәл осыған ұқсас даналықты Абай баяғыда-ақ айтып кеткен: «Жаман дос көлеңке: басыңды күн шалса — қашып құтыла алмайсың; басыңды бұлт алса — іздеп таба алмайсың.»
Иә, жалған дос қашанда жетерлік. Тұрақсыз достық болғанынан болмағаны жақсы емес пе?
Балалық шақ
Бала кезде адамдардың көңілі кіршіксіз келеді. Сондықтан бір-біріне кешірімді, бір-бірін жиі іздейді.
Есейген шақ
Жас ұлғайған сайын достыққа қойылатын талап өседі, кешірім азаяды. Өмір жолына қарай жаңа жолдастар пайда болады, ал ескі дос болып қалатыны — некен-саяқ.
Өлшем
Достықтың өлшемі — сөздің әдемілігінде емес, қиын сәттегі адалдықта.
Мектепте оқып жүргенде оқушы альбомына бір-бірімізге қолтаңба қалдыратынбыз. Достық туралы әдемі сөздерді көркемдеп жазуға тырысатынбыз, кейде бір-бірімізден көшіретінбіз. Сонда ойымда қалған мына шумақты қайталағым келеді:
Шын дос үшін қалайда,
Тік қатерге басыңды.
Айыра біл алайда,
Досың менен қасыңды!
Өмір деген осы шығар
Өмір деген — шаршау, аңсау, ойлау, уайымдау, күту, шыдамсыздану, жету, жете алмау… Адам үшін ең мұқият зерттелетін нәрсе, ең алдымен, оның өзі. Лев Толстой айтқандай, адамның жан-дүниесі — ішкі иірімдері мен толқындары — қашанда мазасыз.
Замана ағысы және құндылық
Қазіргі заман ағысын түсіну қиын: адамдар өзгеріп бара ма, қалай? Кейде сыйласуды емес, тек дүние табуды ғана ойлайтындай көрінеді.
Осы үлкен әлемнің, тынымсыз тіршіліктің мән-мағынасы тек сол ма?
«Ақшаң көп болса — өзіңді бақытты санар ма едің?» деген сұраққа американдықтардың көбі «жоқ» деп жауап берген екен. Гэллап институтының айтуынша, американдықтардың 38%-ы мүлде бай болғысы келмейді, ал 82%-ы байлардың өміріне көз алартып қызғанбақ түгілі, оларға жандары ашиды екен — бұл дерек бүгінгі поштамен келген Арай журналында келтіріліпті.
Қорытынды ой
Дүние табу да керек. Бірақ адамның асыл қасиеттерінің орны бөлек.
Бейсенбі, 22 қыркүйек 1994 жыл. Әкім Ысқақ, «Жүректегі жазулар» күнделік-эссе.