Қазақша рефераттар

Ақсақ құлан күйін тыңдау

Сабақ туралы қысқаша мәлімет

Пән

Музыка

Мұғалім

Сапиева Ләззат

Тақырып

«Ақсақ құлан» (аңыз-күй)

Сабақтың мақсаты

Қызығушылықты арттыру

Қазақ халқының аңыз-күйлерін, ертегі-дастандарын тыңдауға қызығушылықты күшейту және музыка тыңдау ережелерін еске түсіру.

Таным мен қабілетті дамыту

Музыканың түп-тамыры халық музыкасына барып тірелетінін ұғындыру; ән үйрену барысында есте сақтау мен ойлау қабілеттерін дамыту.

Тәрбиелік бағыт

Музыканы сүюге, Отанын, елін және туған жерін қадірлеуге тәрбиелеу.

Көрнекіліктер

  • Композиторлардың суреттері

    Тұлғаларды таныстыру және салыстыру үшін.

  • «Ақсақ құлан» бойынша иллюстрациялар

    Аңыз желісін көзбен елестетуге көмектеседі.

  • Музыкалық аспап

    Домбыра үні мен құрылымын көрсету үшін.

  • Аудиожазбалар

    Күй мен әнді тыңдау және талдау үшін.

Сабақ барысы

Ұйымдастыру және үй тапсырмасын тексеру

Оқушылардың өткен тақырыпты қаншалықты меңгергенін анықтау үшін төмендегі сұрақтар қойылады:

  1. Күй деген не?
  2. Күй қандай аспаптармен орындалады?
  3. Күйдің сөзі бола ма?
  4. Неліктен «халық күйі» деп аталады?

Музыка тыңдау: Н. Меңдіғалиев — «Тепеңкөк»

Нұрғиса Меңдіғалиев (1921, Орал облысы) — Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері, профессор. Ол домбыраның мәнерлік мүмкіндігін классикалық фактура тұрғысынан көрсетуді мақсат еткен алғашқы қазақ кәсіби пианистерінің бірі.

Композитор көптеген миниатюралар мен фортепианоға арналған концерттер жазған. Оның «Домбыра туралы аңыз» атты концерттік пьесасы қазақ фортепианолық музыкасының кең танымал шығармаларының қатарында.

«Ақсақ құлан» аңызы: күйдің шығу тарихы

Сабақтың тақырыбын ашу үшін алдымен «Ақсақ құлан» аңыз-күйі тыңдалады. Одан кейін күйдің шығу тарихы баяндалады.

Ертеде бір елді билеген ханның жалғыз ұлы болыпты. Бір күні ханның ұлы аң аулауға шығып, жазық далада жайылып жүрген құландарға кезігеді. Аңшылықтың қызығына берілген жігіт садақпен үйірді бастап жүрген құланды жаралайды.

Жарақаты жанына батқан құлан ызаланып, аңшыға қарсы шауып келіп, тұяғымен теуіп өлтіреді. Баласы бірнеше күн бойы оралмаған соң, хан бір сұмдықты сезеді де: «Кімде-кім ұлым туралы қаралы хабар әкелсе, көмейіне балқытылған қорғасын құямын» деп жар салады.

Қаралы хабарды жеткізуге ешкімнің батылы бармайды. Амалсыз қалған уәзірлер ел ішіндегі атақты күйшіге келіп, өтініш айтады. Күйші ханның алдына кіріп, рұқсат алған соң домбырасын қолына алып, күй тартады.

Күйдің бейнелеу күші

Күңіренген әуенмен ханның көз алдына аңшылық көрінісі, құландардың тұяқ дүбірі, жалғыз ұлының қаза тапқаны елестейді. Күйдің құдіреті арқылы хан шындықты түсініп, егіле жылайды.

Есін жиған хан: «Ұстаңдар мына күйшіні!» деп әмір береді. Сонда күйші: «Дат, тақсыр! Мен емес, сізге естірткен — мына домбыра» дейді.

Хан: «Олай болса, домбыраның шанағына қорғасын құйыңдар!» деп бұйырады. Аңыз бойынша, содан бері домбыра шанағында тесік пайда болған екен. Бұл күйді естірткен күйші — Кетбұға.

Күй тыңдау

«Ақсақ құлан» күйі тыңдалып, әуеннің мінезі, ырғақтық қимылы және мазмұнды жеткізу тәсілі талқыланады.

Сергіту сәті: «Көңілді музыкант»

Қимыл-қозғалыс ойыны барысында әр аспаптың үніне, орындау мәнеріне және дыбыстық ерекшеліктеріне назар аударылады.

Ән тыңдау: Б. Әлімжан — «Күйші»

Ән мазмұны «күй» ұғымының өзінде үлкен құдірет пен шабыт жатқанын жырлайды. Өмірдің қыры мен сырын күй тілімен сөйлеткен Құрманғазы, Тәттімбет, Қазанғап, Дина сынды күйші-композиторлардың халық жадында сақталуы — өнер мұрасын қастерлеудің айғағы.

Ән келер ұрпаққа аманат ретінде күй өнерін жоғалтпай, қадірлеп ұстауға үндейді. Орындау сипаты: көңілді, шарықтайтын, орташа екпінде.

Ән үйрену: дауыс жаттығуы және жаңа шығарма

Дауыс жаттықтыру

Ән үйренуге кіріспес бұрын дауыс жаттығулары жасалады. «До–ре–ми» үлгісімен дыбыстарды таза алу, тынысты дұрыс бөлу және дикцияға назар аудару ұсынылады.

Автор туралы: К. Дүйсекеев

Кеңес Дүйсекеұлы Дүйсекеев (1946) — композитор, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1994). Алматы консерваториясын бітірген (1974).

1974–1976 жылдары «Гүлдер» ансамблінің бас дирижері әрі музыка жетекшісі, 1975–1984 жылдары Қазақ теледидарының музыка редакциясында бас редактор қызметін атқарған. Оның жетекшілігімен «Тамаша», «Халық — талант қайнары», «Шабыт», «Жастарға арналған музыкалық кештер», «Музыка әлемінде» сияқты телебағдарламалар шыққан.

«Туған жер» әні (К. Дүйсекеев)

Ән көңілді, жайдары, орташа екпінде орындалады.

Орындауға назар:

Тыныс • Дикция • Ырғақ • Әуеннің шарықтау шегі

1-шумақ

Жайлау гүлге тұнатын,
Атам, әжем тұратын.
Мен ауылды,
Мен ауылды сүйемін.

2-шумақ

Көше гүлге тұнатын,
Әкем, анам тұратын.
Мен қаланы,
Мен қаланы сүйемін.

3-шумақ

Атам, әжем мекені,
Әкем, анам мекені.
Туған жерді,
Туған жерді сүйемін.

Шығармашылық жұмыс

Үйренген әннің мазмұнына сәйкес сурет салу: туған жердің көрінісі, ауыл/қала бейнесі немесе домбыра үні арқылы берілетін көңіл күй.

Қорытынды және үй тапсырмасы

Сабақты қорытындылау

Күйдің оқиғаны сөзсіз-ақ жеткізе алатын көркем тіл екені, аңыз бен музыка сабақтастығы және домбыраның қазақ мәдениетіндегі орны бекітіледі.

Үйге тапсырма

«Туған жер» әнін жаттау.