Қосарлама сөздердің семантикалық сипаты
Қосарлама сөздер: мағыналық ерекшеліктері және түрлері
Қосарлама сөздер мағыналық ерекшеліктеріне қарай екі салаға бөлінеді: мағыналы компоненттерден және мағынасыз компоненттерден құралған қосарламалар. Компоненттері мағыналы қосарлама сөздердің әр сыңары жеке тұрғанда да дербес мағына береді. Алайда олардың сыңарлары өзара қалай ұштасатынына қарай бірнеше топқа жіктеледі.
I. Компоненттері мағыналы қосарлама сөздер
1) Қарама-қарсы (антонимдес) сыңарлар
Қарама-қарсы мағыналы сыңарлардан құралған қосарлама сөздер көбіне жинақтау және топтау ұғымын білдіреді. Мұнда бір компонент екіншісіне жетекші не көмекші бола алмайды — екеуі тең дәрежеде қатысады.
Мысалдар
- «...үлкенді-кішілі үйрек, қаздар да көрінеді» (М. Әуезов).
- «Оның аштылы-тоқтылы болса да асырайтын пансионы бар екен» (Ғ. Мүсірепов).
- «Ол ... отырғандарға оңды-солды, кезек-кезек айтып отыр» (М. Әуезов).
2) Мәндес (синонимдес) сыңарлар
Мәндес сыңарлардан құралған қосарлама сөздер мағыналары бір-біріне жақын сөздердің бірігуі арқылы жасалып, жалпылау, жинақтау мәнін күшейтеді. Бұл құбылыс зат есімдерде де, етістік тұлғаларында да жиі ұшырайды.
Қосарлама зат есімдер
зәре-құт, дос-жар, ашу-ыза, жылға-жыра, қауіп-қатер, иіс-қоңыс, тәлім-тәрбие, сырттық-шоқпыт, өсім-өлім
Қосарлама етістік тұлғалары
шаршап-шалдығып, өкіріп-бақырып, ойланып-толғанып, арыған-талған, қақтыққан-соқтыққан
Ескерту
Қосарлама сөздердің барлығы жинақтау мәнін бергенімен, әрқайсысының семантикалық реңкі компоненттердің табиғатына қарай әртүрлі болады. Осы қатарда бірінші сыңары түсініксіз немесе екі сыңары да түсініксіз қосарламалар да кездеседі: көр-жер, опыр-топыр, тай-талас, ұлан-байтақ, ыбыр-сыбыр, ағын-шағын; сондай-ақ абыр-сабыр, ағыл-тегіл, алба-жұлба, алай-түлей, астан-кестен, анда-санда, алда-жалда, әлем-жәлем, әңкі-тәңкі, быт-шыт, қиқы-жиқы.
Мағына көмескілігі туралы
Бұл топтағы түсініксіз сыңарлардың бірінде мүлде мағына болмайды, ал бірінде күңгірт те болса мағыналық нышан сезіледі. Мәселен, анда-санда, кәкір-шүкір, қым-қуат, ығы-жығы, әңкі-тәңкі сияқты тіркестердің сыңарлары жеке тұрғанда анық мағына бермейді. Ал ым-жым, ық-жық, тым-тырақай, тау-танақай, алба-жұлба, ұйпа-тұйпа сияқты сөздерде кейбір сыңарлардың төркінін салыстыру арқылы шамалауға болады.
Салыстыру арқылы аңғару
- ым-жым: «ым қақты», «жымыр/жымқыр» сияқты тұлғалармен салыстыру.
- тым-тырақай, ту-талақай: «тырақайлап қашты», «талақай, талау» тұлғаларымен ұштастыру.
- алба-жұлба, ұйпа-тұйпа: «жалба-жұлба», «жолба-жолба» қатарларымен байланыстыру.
Мәтіндік мысал
«Сонау Тарбағатайға жападан-жалғыз бару, арып-ашып, шаршап-шалдығу, қауіп-қатер кешу мен алып қайту оңай демеңіз» (М. Әуезов).
3) Ұштас мәнді сыңарлар
Ұштас мәнді сыңарлардан құралған қосарламалар өзара жақын, құрамдас, ұқсас ұғымдарды білдіретін дара сөздерден жасалады. Мұндай сөздер де аса жалпыланған, жинақталғыш мағына береді.
Мысалдар
аяқ-қол, өкпе-бауыр, ыдыс-аяқ, шаң-тозаң, аға-іні, әке-шеше, етек-жең, төсек-орын, өнер-білім
«Ыдыс-аяқ» ұғымының кеңдігі
«Ыдыс-аяқ» дегенде шыныаяқ, кесе, табақ, тегене, пышақ, шанышқы, қасық, ожау, кәкір, шелек, шәугім — қысқасы, ас-суға қатысты құрал-жабдықтың бәрі қамтылады.
«Ағайын-туған» ұғымы
Бұл атау әке-шеше, апа, қарындас, аға, іні, нағашы, жиен және басқа да туыстық тармақтарды түгелдей жинақтап білдіреді.
Бұл түрдегі қос сөздердің де стилистикалық реңкі, эмоциялық әсер тудыру мүмкіндігі бар.
II. Компоненттері мағынасыз қосарлама сөздер
Компоненттері мағынасыз қосарлама сөздер сыңарларының бірі немесе екеуі де жеке қолданылмайтын, мағынасы түсініксіз не өте сирек ұшырасатын тұлғалардан жасалады. Олар екіге бөлінеді: бір сыңары түсініксіз және екі сыңары да түсініксіз қосарламалар.
1) Бір сыңары түсініксіз қосарламалар
Емін-еркін
Мағынасы: «керегінше, мейлінше, қалауынша»; сондай-ақ «ешбір қағажу көрмей, бетімен, қиналмай».
«Ыдырыс келіп столдың бір шетіне емін-еркін жантайды» (С. Шәріпов).
Жаман-жәутік
«Жаман» — жиі қолданылатын сөз, ал «жәутік» жеке айтылмайды. Тұтасымен «жаман-ескі, мүжілген» ұғымын береді.
Жоқ-жітік
«Кедей, жарлы» мағынасында қолданылады.
«Ілияс жетім-жесір, жоқ-жітіктерге өте мейірімді еді» (Қ. Шөкенов).
Жөн-жосық
Әдет-ғұрып, салт-сана, дәстүр мағыналарын білдіреді. «Жосық» сөзі жеке қолданылып, ырым, салт, жөн, ыңғай ұғымдарына жақын.
«Қызы жөн-жосық білетін, жарамды адам көрінеді» (М. Дүйсенов).
Жүн-жұрқа
Жүн және оның қалдықтары деген ұғымды береді.
«Жүн-жұрқасы түкке аспай далада қалып жатқан қай қазақ...» (Ғ. Мүсірепов).
Көрші-қолаң
Ауылдас, іргелі отырған ағайын-туыс, көршілердің жиынтық атауы.
«...көрші-қолаңдар жабыла қуып, қамап әкеліп...» (С. Мұқанов).
Киім-кешек
Киім атаулының жиынтық мағынасы.
«Екі шапан киім-кешектерін қолтықтарына қыстырып...» (Т. Жармағанбетов).
Кіші-гірім
Ұсақ, майда, болмашы мағыналарында жұмсалады.
«Кіші-гірім нәрсеге ұнжырғасы түсе қоймайтын...» (Ә. Шәріпов).
Айқай-сүрен
«Айқай-шу», «у-шу», «даурыққан дауыс» мағынасын береді. «Сүрен» сөзі қазіргі тілде көбіне тіркес ішінде ғана ұшырайды.
«Ақ боран азан-қазан, айқай-сүрен» (Қ. Бекқожин).
Арық-тұрақ (арық-тұрық)
«Арыған, жүдеу» мағынасында қолданылады. «Тұрақ» сыңарының ертеректе жеке мағынасы болғаны аңғарылады; қос сөз құрамында сақталған.
«...қыстап арып шыққан арық-тұрақ мал...» (С. Мұқанов).
Әуре-сарсаң
«Азабы мол әбігерге түсу» ұғымын береді. «Әуре» жеке де қолданылады, ал қосарлама нұсқада әсері күшейеді.
«Бүгінгі күн тұтасымен осындай әуре-сарсаңмен өтті» (М. Әуезов).
Бала-шаға
«Бала атаулы» деген жинақ мағынаны білдіреді.
«Бала-шағасының қасында ... шаруасын ғана білетін еді» (Ғ. Сланов).
2) Лексикалану және грамматикалану құбылыстары
Қос сөздер кей жағдайда тұрақты тіркеске айналып, лексикалану мен грамматикалану процесінен өтеді. Мысалы, «жүзге қарамау», «аузы-мұрны қисаймау», «қас-қабаққа қарау», «ес-түсін білмеу» тәрізді бірліктер күрделі ұғымды тұтас береді. Сондай-ақ «ақай жоқ, тоқай жоқ», «әй дер ажа жоқта», «қой дейтін қожа жоқ» сияқты тіркестермен қатар «естір-естірместен», «келер-келместен», «келген-кеткен» тәрізді қосарламалар да тұрақталып кеткен.
Сөз табының ауысуы
Алғашында басқа сөз табына тән болғанымен, лексикалану нәтижесінде кейбір қосарлама тұлғалар өзге сөз табына ауысады: қысы-жазы, күні-түні, ертелі-кешті (үстеуленген есімдер); бара-бара, сөйлей-сөйлей, баса-көктей, жатпай-тұрмай, ішпей-жемей (үстеуленген етістік тұлғалары).
3) Даму жолдары туралы
Тарихи қалыптасу тұрғысынан қос сөздер бірнеше жолмен дамып, тілдің үлкен арнасына айналған. Соның бірі — қайталама қос сөздер: олар бастапқыда ойға экспрессивтік, эмоциялық және басқа қосымша мән беру үшін белгілі бір сөзді екі рет қайталап айту машығынан туған. Кейін ықшамдалып, кей жағдайда бір буынды түрдегі қайталауға да ұласқан.