Қазақша рефераттар

Мақта гүлінің формуласын жаз

Сабақтың тақырыбы

Құлқайыргүлділер тұқымдасы.

Сабақтың мақсаты

  • Білімділік: қосжарнақтылар класына жататын құлқайыргүлділер тұқымдасы өсімдіктерінің саналуандығын, сипаттамасын және құрылысын түсіндіру.
  • Тәрбиелік: жаңа тақырыпты меңгерту барысында оқушыларды әсемдікке, ізденімпаздыққа және жауапкершілікке тәрбиелеу.
  • Дамытушылық: құлқайыргүлділердің сәндік, малазықтық және медицинада дәрілік мақсатта қолданылатын түрлерін талдау арқылы білімін тереңдету.

Сабақтың типі

Жаңа сабақ.

Сабақтың әдісі

Түсіндірмелі-иллюстративті, интерактивті.

Көрнекілігі

Интерактивті тақта, кесте, сызбанұсқа, карта, буклет, реферат, кеппешөп, мақта талшықтарының жинақтамасы, бөлме өсімдігі — Қытай раушан гүлі.

Пәнаралық байланыс

География, медицина, химия, бейнелеу өнері.

Сабақтың барысы

  1. I Ұйымдастыру кезеңі.
  2. II Үй тапсырмасын сұрау.
  3. III Жаңа сабақты түсіндіру.
  4. IV Сабақты бекіту.
  5. V Қорытындылау.
  6. VI Бағалау.
  7. VII Үйге тапсырма.

I. Ұйымдастыру кезеңі

Сыныппен амандасу, оқушыларды түгендеу, сабаққа назарын аудару.

II. Үй тапсырмасын сұрау

Карточкалар арқылы ауызша сұрақ-жауап жүргізіледі:

  • Бақша өсімдіктерінің негізгі ерекшеліктері қандай?
  • Асқабақ тұқымдастарының жемісі қалай аталады?
  • Мұртша деген не, ол қандай қызмет атқарады?
  • Орамжапырақтар тұқымдасы неге шаршыгүлділер деп те аталады?
  • Орамжапырақгүлділердің гүлшоғыры қандай?

Оқушылар өздері дайындаған рефераттарынан және қосымша әдебиеттерден жинаған мәліметтерін баяндап шығады.

Жаңа сабақ: Құлқайыргүлділер тұқымдасы

Мұғалім жаңа сабақты кесте және сызбанұсқалар арқылы түсіндіреді. Тақырыпты ашу үшін алдымен қосжарнақтылардың негізгі белгілері еске түсіріледі.

Қосжарнақтылардың белгілері

  • Тұқым жарнағы — екеу.
  • Жапырағы — тор жүйкелі.
  • Тамыры — кіндік тамырлы.

Негізгі туыстар мен өкілдер

Мақта туысы

Шөптекті мақта, имек мақта.

Жалбызтікен туысы

Дәрілік жалбызтікен.

Бикус (гибискус) туысы

Қытай раушаны.

Сипаттамасы және құрылысы

  • Тіршілік формалары: ағаш, бұта және шөптекті түрлер кездеседі.
  • Гүлдері: қосжынысты, қосарланған гүлсерікті.
  • Аталықтары: өте көп, көбіне түтікше түзіп аналықты қоршайды.
  • Аналығы: бір немесе бірнеше тұтасқан аналықтар.
  • Жемісі: құрғақ — қауашақ немесе бір тұқымды жаңғақша.

Тақырып өзегі: Мақта

Құлқайыргүлділер тұқымдасындағы ең маңызды дақыл — мақта. Ол талшық, май және басқа да пайдалы өнімдер көзі ретінде ерекше орын алады.

Маңызы мен қасиеттері

  • Мақта майы тағамға және техникалық мақсатқа қолданылады.
  • Талшығынан жіп иіріліп, киім-кешек тоқылады.
  • Жылу мен жарықты сүйетін дақыл.
  • Мақта майы судан жеңіл, суда ерімейді.

Ботаникалық сипаттама

Өсімдігі
Биіктігі 1,5–2 м-ге дейін жететін шөптекті өсімдік немесе шала бұта.
Тамыры
Кіндік тамырлы.
Шит
Мақтаның ұрық шашатын тұқымы.
Бұтақтары
Өсетін және жеміс беретін бұтақтары болады; жеміс беретін бұтақ — қысқарған өркен.

Гүлдеуі және гүлі

Жеміс беретін бұтақтың ұшында гүл дамиды. Бірінші гүлден төменірек орналасқан жанама бүршіктен екінші гүл қалыптасады. Мақта гүлі көбіне ақсары немесе сары түсті болады. Маусым айында бұтақтарында жеке-жеке ірі гүлдер пайда болады.

Гүл бөліктері

  • Тостағанша: 5 тостағанша жапырақша, бірікпеген; сыртында 3 жапырақшалы қосалқы тостағанша болады.
  • Күлте: 5 күлте жапырақша, бірікпеген.
  • Аталықтар: көп, көбіне түтікше түзеді.
  • Аналық: көп ұялы, тұтасқан.

Өсіру ерекшеліктері және өнімділік

Мақта — жылу мен жарықты сүйетін өсімдік. Мол өнім алу үшін 15–17°C шамасындағы температура қолайлы. Көлеңке түспейтін, топырағы тыңайтылған алқапта өскен қоза қауашақтарының әрқайсысынан 7 г-ға дейін таза мақта алуға болады.

Мақтаны бір алқапқа жыл сайын қатарынан еге бермей, жоңышқа егістігімен алмастырып отырудың маңызы зор. Мақта тұқымының 24–26%-ы майдан тұрады.

Тарихы және таралуы

Мақта шаруашылығы өте ертеден дамыған. Біздің заманымызға дейінгі 3000 жылдан бері Үндістанда мақта өсірумен айналысқан.

Шитті мақта Қазақстаннан бөлек Өзбекстанда және Түрікменстанда кеңінен өсіріледі.

Құлқайыргүлділердің алуан түрлілігі және қолданылуы

Сан алуандығы

  • Құлқайыргүлділерге жататын өсімдіктердің шамамен 1000-ға жуық түрі бар.
  • Қазақстанда 7 туысқа біріктірілген 18 түр өседі.
  • Құлқайыргүлділер қатарының бұл тұқымдастан өзге де бірнеше тұқымдасы бар, соның бірі — баобабтар.

Қолданылуы

Өнеркәсіп

Шитті мақтадан таза мақта өндіріледі; талшығы арқан есуге, мата және қап тоқуға пайдаланылады (мақта, кенеп, бұйдакендір).

Тағам және техника

Мақта тұқымынан май, күнжара, мақта мамығы және өзге де құнды өнімдер алынады.

Мал азығы

Құлқайыр тұқымдас өсімдіктер құрамында нәруыз мол болғандықтан, малазық ретінде қолданылады.

Медицина және сәндік

Дәрілік жалбызтікен медицинада пайдаланылады; айдарша (штокроза) және бөлмедегі Қытай раушаны сәндік үшін өсіріледі.

Сабақты бекіту: сұрақтар мен тапсырмалар

Сұрақ-жауап

Мақтаның әрбір күлтежапырақшасына сұрақ қойып, жауап беру арқылы гүл құрылымын талдау.

  1. 1 Құлқайыргүлділер тұқымдасына қандай өсімдіктер жатады?
  2. 2 Мақта өсімдігі туралы не білесің?
  3. 3 Медицинада дәрі ретінде қандай өсімдік қолданылады?
  4. 4 Баобаб қандай өсімдік?
  5. 5 Құлқайыргүлділер тұқымдас өсімдіктер қайда және қалай қолданылады?
  6. 6 Мақта гүлінің формуласын жаз.

Практикалық жұмыс және бағалау

Тапсырма

Мақта гүлінің диаграммасын сызу.

Оқушының жұмысына арналған орын

Сызықтық бағалау

Сабақ соңында оқушылардың жауаптары мен практикалық жұмысы негізінде бағалау жүргізіледі.

Қорытынды және үй тапсырмасы

Сабақ қорытындыланып, оқушылардың жетістіктері бағаланады. Үй тапсырмасы мұғалімнің нұсқауына сәйкес беріледі.

Үй тапсырмасы

Мұғалім толтырады.