Түрленіп дамудың маңызы
§ 47. Бунақденелілердің дамуы
Бұл сабақта бунақденелілердің даму ерекшеліктері жүйелі түрде түсіндіріледі: даму сатылары сызбанұсқа ретінде көрсетіліп, әр түрлену түріне қысқаша сипаттама беріледі. Сонымен қатар адамгершілік, экологиялық және эстетикалық тәрбие арқылы ғылыми дүниетанымды кеңейту көзделеді.
Үй тапсырмасын тексеру: қайталау сұрақтары
Алдыңғы тақырыптарды еске түсіру үшін төмендегі сұрақтарға жауап беріңдер. Сұрақтар көбею түрлері мен олардың биологиялық мәнін салыстырып талдауға бағытталған.
Көбею туралы
- Көбеюдің қандай жолдары бар?
- Жыныссыз көбею деген не?
- Көбеюдің биологиялық мәні мен маңызы қандай?
Гидра туралы
- Гидраның бүршіктену арқылы көбеюі неліктен жыныссыз көбеюге жатады?
- Гидра зиготасы қалай және қандай жағдайда түзіледі?
- Бұл көбеюдің қай түріне жатады?
Шұбалшаң туралы
- Шұбалшаңды неліктен гермафродит деп атайды?
- Шұбалшаңның жынысты көбеюі қалай жүреді?
- Шұбалшаңдарда қандай гаметалар алмасады?
- Ұрықтану қайда жүреді?
Басқа мысалдар
- Пілде (қуыршақ) деген не?
- Өрмекшінің көбеюі шұбалшаңнан несімен ерекшеленеді?
- Біржасушалылардың жыныссыз көбеюімен салыстырғанда, көпжасушалы гидраның жыныссыз көбеюінің ерекшелігі бар ма? Түсіндіріңдер.
Жаңа материал: бунақденелілер қалай дамиды?
Жаздың орта шенінде шөптің арасында немесе ағаш жапырақтарында жорғалап жүрген құртқа ұқсас жәндіктер жиі кездеседі. Алғаш қарағанда олар құрт сияқты көрінеді: денесі буылтық, ауыз мүшесі кеміруге бейім, құрсағында 5 жұп жалған аяқ болады.
Мысал: орамжапырақ ақ көбелегінің жұлдызқұрты
Бұл — қырыққабат (орамжапырақ) ақ көбелегінің дернәсілі, яғни жұлдызқұрт. Дернәсіл ересек көбелекке мүлде ұқсамайды.
Дернәсіл (жұлдызқұрт)
- Жапырақты кеміруге бейім жақтары бар.
- Құрсағында 5 жұп жалған аяқ болады.
- Жапырақпен қоректеніп, тез өседі.
- Өсу барысында бірнеше рет түлейді.
Ересек көбелек
- Үш жұп жүретін аяғы болады.
- Ауыз мүшесі — гүл шырынын соратын түтік тәрізді тұмсықша.
- Қорегі мен тіршілік ету тәсілі дернәсілден өзгеше.
Соңғы түлеудің алдында жұлдызқұрт ағаш діңіне, дуалға, құрылыс қабырғасына немесе басқа да қолайлы жерге өрмелеп шығып, қуыршаққа айналады. Қуыршақ кезеңінде ол қозғалмайды және қоректенбейді, бірақ хитинді қабықтың ішінде өте күрделі өзгерістер жүреді: ересек көбелектің мүшелері қалыптасады.
Көбелектің даму сатылары
Қыстап шыққан қуыршақтан көктемде бірден орамжапырақ ақ көбелегі шығады.
Толық түрленіп даму
Дамуы 4 сатыдан тұратын және дернәсілі ересек жәндікке ұқсамайтын бунақденелілер толық түрленіп дамитын бунақденелілер деп аталады.
Бұл топқа жатады
Көбелектер, қоңыздар, шыбындар, масалар, аралар және басқа да көптеген жәндіктер.
Жұмыртқа салу ерекшелігі
- Зауза қоңыз — жұмыртқасын топыраққа салады.
- Шыбын — ластанған жерлерге салады.
- Көбелек — өсімдік жапырағына, жеміске және т.б. жерлерге салады.
Даму мерзімі әртүрлі
Зауза қоңыздың дернәсілі шамамен 4 жыл дамуы мүмкін, ал шыбын дернәсілінің дамуы бірнеше тәулік ішінде аяқталады.
Шала түрленіп даму
Кейбір бунақденелілердің дамуы 3 сатыдан тұрады: жұмыртқа → дернәсіл → ересек жәндік. Егер дернәсіл жұмыртқадан шыққанда ересек жәндікке ұқсас болса (тек мөлшері кіші, қанаты жетілмеген), мұндай даму шала түрленіп даму деп аталады.
Мысалдар
Шегірткелер, тарақандар, дәуіттер, инеліктер және т.б.
Негізгі белгісі
Дернәсіл бірнеше рет түлеп, әр түлеген сайын ересек жәндікке ұқсастығы артады.
Түрленіп дамудың маңызы
Түрленіп даму, әсіресе толық түрленіп даму, бунақденелілердің табиғатта кең таралуына және өз түрін сақтап қалуына үлкен мүмкіндік береді.
Неге тиімді?
- Қорек үшін бәсеке азаяды: дернәсіл мен ересек жәндіктің қорегі көбіне ортақ емес.
- Тіршілік ортасы өзгеше болады: мысалы, зауза немесе картоп қоңызының дернәсілі топырақта тіршілік етіп, тамыр мен жер асты бөліктерімен қоректенеді, ал ересек қоңыз жапырақ жейді.
- Қолайсыз жағдайдан аман қалу мүмкіндігі жоғары: даму сатыларының бір бөлігі сыртқы әсерден қорғалған ортада өтуі мүмкін.
Өмірден мысал
Көктемде жеміс ағаштарының жапырағы жайылған кезде бунақденелілер мен олардың дернәсілдерін жою үшін улы химикаттар қолданылуы мүмкін. Мұндайда жер бетінде жүрген ересек жәндіктер қырылады, ал топырақта жасырынған немесе қуыршақ күйіндегі дарақтар аман қалып, кейін популяцияны қайта жалғастыра алады. Демек, түрленіп даму — жойылып кетуден сақтайтын бейімділіктердің бірі.
Бекіту сұрақтары
Түсінік
Түрленіп даму деген не?
Маңызы
Түрленіп дамудың бунақденелілер үшін қандай маңызы бар?
Үй тапсырмасы
- § 47-ні оқып келу.
- 109-суретті салып келу.