Мұның бәрі түсінген адамға қолдың кірі сияқты нәрсе
Өнеге отбасынан басталады
Халқымыздың сан ғасырдан бергі даналығы: «Адамның бақыты — балада». Кей адам бақытты байлықтан, біреу даңқ пен атақтан, мансап пен қызметтен іздейді. Алайда мұның бәрі түсінген жанға өткінші ғана дүние. Адамға нағыз бақытты сыйлайтын — тәрбиелі ұрпақ. «Адам ұрпағымен мың жасайды» деген сөз де тегін айтылмаса керек. Демек, адам өмірінің мәні — өз жалғасы, өз ұрпағы.
Бала тәрбиесіндегі алғашқы ұстаз — ата-ана
Сәби дүниеге келген сәттен бастап ата-ана алдында нәзік те күрделі, қыр-сыры мол үлкен қоғамдық міндет тұрады. Ол — бала тәрбиесі. Бала үшін үй ішінен, ата-анадан артық тәрбиеші жоқ.
Адамгершілік, бауырмалдық, татулық, қайырымдылық, әдептілік, инабаттылық сияқты қасиеттер баланың бойына сөзбен не теориямен ғана сіңбейді — үлкендердің күнделікті әрекеті мен мінез-құлқынан жұғады. Халық: «Әкеге қарап ұл өсер, шешеге қарап қыз өсер» деп бекер айтпаған.
Баланы еңбекке баулу: тыйым емес, мүмкіндік
Бала кішкентайынан-ақ әр нәрсеге әуестеніп, үлкендерге көмектескісі келеді. Кейбір ата-ана «жұмысымды бөгейсің», «істеп жатқанымды бүлдіресің» деп ұрысып жатады. Бұл — қате түсінік.
Дұрысы — өзіңіз жұмыс істеп жүргенде баланың қолынан келетін іске жағдай жасап, үйренуіне көмектесу. Берген тапсырманың аяғына дейін орындалуын сабырмен бақылау да маңызды.
Осылайша баланың еңбекке көзқарасы қалыптасады, істі ұқыпты әрі тындырымды орындауға дағдыланады. Жақсы ісін дер кезінде мадақтап, қателігін жұмсақ түзетіп түсіндірсеңіз, бала да ересектерді сыйлап, тапсырмаға қарсыласпай орындауға бейім болады.
Сөз бен мінез: ата-ананың беделі осылай қалыптасады
Орынсыз ұрысу, зеку, сұрақтарына дөрекі әрі қысқа жауап беру немесе әділ талап қоя алмау — ата-ананың беделін түсіреді. Сондықтан әке де, шеше де баласының жан дүниесіне үңіліп, мінез-құлқындағы ерекшеліктерін жете танығаны жөн.
Баламен сөйлескенде оның пікірін де ескеру маңызды. Кей ата-ана «екеуміз де жұмыстамыз, кешкісін үй шаруасынан қол тимейді, баламен сөйлесуге уақыт жоқ» дейді. Бұл — дұрыс емес. Баламен сөйлесу үшін арнайы уақыт күтудің қажеті жоқ: үй шаруасын істеп жүріп-ақ әңгімелесуге, ой бөлісуге болады.
Үй ішіндегі ахуал — баланың айнасы
Жанұядағы жанжал, үлкендердің аузына келгенін айтуы, баланың көзінше біреуді сөгу, біреудің сыртынан өсек айту — бәрі балаға теріс әсер етеді. Бала алдында ата-ана мен үйдегі үлкендер әдептілік танытқаны жөн.
Мысалы, арақ пен темекінің зиянын біле тұра, балалардың көзінше ішімдік ішіп, қайта-қайта темекі тарту — тәрбиенің сөзін жоққа шығарады. «Көрінген таудың алыстығы жоқ»: ертең-ақ ұл ер жетіп, қыз бой жетеді. Сонда зиянды әдеттің залалын қалай ұғындырамыз?
Теріс орта — теріс нәтиже
Шырқы бұзылған, ата-анасы ішімдікке салынған немесе моральдық тұрғыдан азғындаған ортада бала мен жасөспірім айқай-шу, дау-жанжал, ұрыс-керіс көріністеріне ұзақ шыдай бермейді. Ол басқа өмірді аңсайды немесе теріс тәрбиеге тез бой алдырады. Егер мүлде теріс жолға түссе, «бәйтеректің бір бұтағы қисық өсті» деуге тура келеді. Бақытсыз қыз, бұзақы ұл — көбіне осыдан.
Бос жүру мен өтірікке үйрету — бұзақылыққа бастар жол
Бұзақылықтың басы — бос жүруден басталады. Кейде сабақты жиі қалдыруға түрлі сылтауды үлкендердің өзі үйретіп қояды. Мұндайда ата-ана баланы өтірік айтуға баулып жатқанын аңғармай да қалуы мүмкін.
«Жас шыбықты қалай исең, солай өседі». «Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілерсің» дегендей, ата-ана тәрбиесі бала өмірінде өшпес із қалдырады.
Ата-ананың басты парызы
Баланың бойына жақсы қасиеттерді дарыту, жанындағы достарына дейін мән беру, табиғат берген дарыны болса дамыту, дұрыс білім алуына жағдай жасау — ата-ананың басты парызы.
Бала тәрбиесінде «ұсақ-түйек» деген нәрсе жоқ. Сол ұсақ көрінген тұстардан да қателесуге қақымыз жоқ. Бала — әр жанұяның бақыты. Ендеше өз бақытымызды бағалай білейік.