Абылайдың өмірі
Сабақтың барысы
Сабақ ұйымдастыру кезеңінен басталады: оқушылармен сәлемдесу, түгелдеу, назарын сабаққа аудару және оқу құрал-жабдықтарын тексеру.
I. Үй тапсырмасын тексеру
Ауызша сұрақ-жауап:
- Тәуке хан қай жылы қайтыс болды?
- XVIII ғасырда қазақ халқына қауіпті болған мемлекет қайсы?
- Кіші жүзді Ресейдің қол астына алу туралы грамотаға қай жылы, кім қол қойды?
- Кіші жүз Ресей бодандығына өткеннен кейін елдегі жағдай қандай болды?
- Әбілхайыр хан атағын қай жылы алды?
- Бұланты шайқасында кім басшылық етті, шайқас қай жылы болды?
II. Тарихи диктант
Нүктенің орнына тиісті сөзді қойыңыз:
- __________ Қайып хан қаза болды.
- Әбілхайыр ханды __________ етіп сайлады.
- Әбілхайыр қолбасшылық еткен қазақ жасақтары __________ жоңғарларға күйрете соққы берді.
- Әбілхайыр хан Ресейден көмек сұрап, __________ аттандырды.
- Қазақстанның Ресей империясына бодан болуы __________ басталды.
III. «Сандар да сөйлейді» ойыны
Тұлғаның өмір жолын уақытпен байланыстырып, негізгі даталарды есте сақтауға бағытталған тапсырма.
1711–1781
Абылай ханның өмір сүрген жылдары
1741–1742
Абылайдың жоңғар тұтқынында болған кезеңі
1729
Жоңғарлармен шайқаста Сабалақ атының танылуы
1771
Үш жүздің ханы болып сайлануы
1771
Әбілмәмбеттің қайтыс болуы
1781
Түркістанда Қожа Ахмет Ясауи кесенесіне жерленуі
Негізгі мәліметтер мен тұлға бейнесі
Түйінді даталар
- 1711: Әбілмансұр дүниеге келді.
- 1741–1742: Жоңғар тұтқынында болды.
- 1771: Үш жүздің ханы болып сайланды.
- 1778: Ресей империясы оны Орта жүздің ханы ретінде таныды.
- 1781: Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесінде жерленді. Мұрагері — Уали.
Шыққан тегі және тарихи орны
Абылай (Әбілмансұр) хан (1711–1781) — Қазақ ордасының ханы, қазақ мемлекеті тарихындағы аса көрнекті мемлекет қайраткері. Тегі Жошы ханнан тарайды. Бергі бабаларының қатарында қазақ ордасының негізін қалаған Әз-Жәнібек, Есім хан, Салқам Жәңгір хан бар. Абылай — Жәңгір ханның бесінші ұрпағы.
Аңыз-деректерде Жәңгір ханның Уәлибақы және Тәуке атты екі ұлы болғаны айтылады. Таққа Тәуке отырған кезде Уәлибақы хандыққа өкпелеп, Үргенішті билеген нағашысы Қайып ханның қолына барған. Уәлибақының баласы Абылай жекпе-жекте ерекше ерлігімен танылып, «қанішер Абылай» атанған делінеді. Осы Абылайдан Уәли, ал Уәлиден Әбілмансұр дүниеге келеді.
Сабалақтан ханға дейін
«Ақтабан шұбырынды» жылдарында жетім қалған Әбілмансұр үйсін Төле бидің қолына келеді. Аш-жалаңаш күйі, жүдеу жүзі мен өсіп кеткен шашына қарап, Төле би оған «Сабалақ» деп ат қойып, түйе бақтырады. Кейін Әбілмәмбет төренің жылқысын да баққан. Шоқан Уәлихановтың дерегіне сүйенсек, бұл кезең Абылайдың шамамен 13 жасына сәйкес келеді.
Төле бидің тәлім-тәрбиесі Абылайға ерекше ықпал етті: елдік мүдде, бірлік, жауға қарсы ұйысудың маңызы жас жігіттің санасына ерте орнығады. Көрген тұрмыс тауқыметі мен өмірлік тәжірибе оның қоғамдық іске ерте араласуына жол ашты.
Қайраткер, қолбасшы, дипломат
Жыраулар мұрасына және ауыз әдебиеті деректеріне қарағанда, Абылай 20 жасында-ақ қанды майданда ерлігімен көзге түскен. Үлкен атасының аруағын шақырып, жауға «Абылайлап» ат қойған Әбілмансұр жеңісті ұрыстан кейін Орта жүздің сұлтаны ретінде танылып, қазақ даласындағы беделді билеушілердің біріне айналады. Осы кезден бастап Әбілмансұр есімі көмескіленіп, ол халық жадында Абылай атымен орнығады.
Саясаткер
Ел бірлігін сақтауды негізгі ұстаным етті.
Мәмілегер
Күрделі кезеңде дипломатиялық тепе-теңдікті ұстанды.
Қолбасшы
Жорықтарда шынығып, ел қорғанына айналды.
Білімі мен өнері
Абылай мұсылманша жақсы білім алған, шығыстың жеті тілін білгені айтылады. Домбыраны шебер тартып, жиырмадан астам күй шығарған деген дерек бар. Ол тек қаһарлы хан ғана емес, халықтың рухани қазынасынан еркін сусындаған дарынды күйші ретінде де танылды.
Күйлерінен аталғандары
- Ақ толқын
- Ала байрақ
- Дүние қалды
- Жетім торы
- Қайран елім
- Қаражорға
- Сары бура
- Шаңды жорық
Өмірінің соңы және мұрасы
Абылай өмір жолының көп бөлігін ат үстінде, жорықтарда өткізген. Ол Арыс өзені жағасында қайтыс болды. Сүйегі Түркістан қаласындағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесінде, Қабырхана мен Ақ сарай арасындағы дәлізде жерленген.
Әулеті
12 әйелінен 30 ұл, 40 қыз қалғаны айтылады.
Тарихи бейне
Қажырлы мемлекет қайраткері, батыл қолбасшы, дарынды дипломат ретінде есте қалды.
Сабақты бекіту
Ой толғау
Бүгінгі сабақта нені білдік, нені үйрендік? Абылай кім? Ол ел үшін қандай істер атқарды?
Кім?
Хан, ел қорғаған тұлға.
Қандай қыры бар?
Саясаткер, мәмілегер, қайраткер, күйші, қолбасшы.
Не істеді?
Халықты біріктірді, тәуелсіздікті нығайтты, егіншілікті дамытуға ықпал етті, тұрақты қоныстардың көбеюіне жағдай жасады.
Бағалау
Оқушылардың жауап беру белсенділігі, дерекпен жұмыс істеуі және ой қорытуы негізінде бағаланады.
Үй тапсырмасы
Абылай хан туралы қосымша деректер мен мәліметтерді іздеп келу.
Оқуға ұсынылатын әдебиеттер мен зерттеулер
- Ілияс Есенберлин: «Аласапыран», «Алмас қылыш», «Көшпенділер»
- Мағжан Жұмабаев: «Батыр Баян»
- Ж. Жақсығалиев: Абылай хан туралы диссертациялық зерттеу