Мақал - мәтелдерді топтастыру
Сабақ тақырыбы
Архаизмдер. Ертегі, жұмбақ, жаңылтпаштар. Мақал — сөздің мәйегі.
Сабақтың мақсаты (білімділік)
Оқушыларды халық ауыз әдебиеті шығармаларының түрлерімен: жұмбақ, жаңылтпаш, мақал-мәтелдермен таныстыру.
Сабақтың мақсаты (дамытушылық)
Халық шығармаларының түрлерін бір-бірінен ажырата білуін қалыптастыру; мәнін терең ұғынып, мағынасын ашуға үйрету; тілін дамыту.
Сабақтың мақсаты (тәрбиелік)
Халық ауыз әдебиеті арқылы ұлттық сезімді оятып, кішіпейілділікке, ізеттілікке, адамгершілікке тәрбиелеу.
Ұйымдастыру және әдістеме
Сабақтың әдісі
Топпен жұмыс, сұрақ-жауап, жеке тапсырмалар.
Сабақтың түрі
Сын тұрғысынан ойлау.
Пәнаралық байланыс
Ағылшын тілі, орыс тілі, дүниетану.
Көрнекі құралдар
Интерактивті тақта, слайдтар, кластерлер, суреттер.
Сабақ барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Сәлемдесу.
- Кезекшімен сұхбат.
- Сабақ тақырыбы мен мақсаттарын хабарлау.
- Топтарға бөлу.
II. Үй тапсырмасын тексеру
- Көнерген сөздер дегеніміз не? Мысал келтір.
- Неологизмдер дегеніміз не? Мысал келтір.
III. Жаңа сабақ
Тақырыпты бекіту үшін семантикалық карта қолданылып, сөздерді архаизмдер мен неологизмдерге ажырату ұсынылады.
Семантикалық карта: архаизмдер мен неологизмдер
| Аталуы | Түрі |
|---|---|
| күпі | Архаизм |
| домофон | Неологизм |
| сайт | Неологизм |
| лашық | Архаизм |
| кебеже | Архаизм |
| ермексаз | Неологизм |
| үнтаспа | Неологизм |
| саптыаяқ | Архаизм |
| жолсерік | Неологизм |
Ескерту: берілген сөздерді талқылау арқылы оқушылардың ойлау дағдысы дамиды; кей сөздердің қолданысы уақыт пен ортаға қарай өзгеруі мүмкін.
Қазақ халық ауыз әдебиеті: негізгі түрлері
Шешендік сөздер
Ойды дәл, әсерлі жеткізуге құрылған үлгілер.
Ертегілер
Шынайы және қиялдан туған оқиғаларды ауызша тарату дәстүрі.
Мақал-мәтелдер
Қысқа да нұсқа, тәрбиелік мәні терең нақыл сөздер.
Аңыз-әңгімелер
Тарихи тұлғалар мен оқиғаларға негізделген әңгімелер.
Жұмбақтар
Ой ұшқырлығын талап ететін бейнелі сұрақтар.
Ертегі туралы түсінік
«Ерте, ерте, ертеде…» деп басталатын ертегілер жазу-сызу, кітап оқу кең тарамаған заманда ұрпақтан-ұрпаққа ауызша мұра болып жеткен. Ата-бабаларымыз бен жыршыларымыз қиялдан туған әңгімелерді де, тарихи оқиғаларды да сөз өнері арқылы сақтап отырған.
Ертегі — халық ауыз әдебиетінде кең орын алатын жанр. Ауызша тараған шынайы немесе ойдан шығарылған оқиғаларды ертегі деп атаймыз. Сондықтан ертегіні ерте замандағы көркем әңгіме ретінде де қарастыруға болады.
Ертегілердің түрлері
Қиял-ғажайып ертегілер
Ғажайып оқиғалар, тылсым кейіпкерлер мен ерекше құбылыстарға негізделеді.
Шыншыл ертегілер
Өмір шындығына жақын, әлеуметтік ойы бар оқиғалар қамтылады.
Хайуанаттар туралы ертегілер
Кейіпкерлері — жануарлар; мінез-құлық пен тәрбие мәселелері астарлап беріледі.
Мақал-мәтелдердің тақырыптары
Интерактивті тапсырма: мақал-мәтелдерді топтастыру
Берілген мақал-мәтелдерді тақырыптарына қарай топтастырыңыз (тіл, еңбек, отан, бірлік, адамгершілік, білім).
- Тілін білмеген түбін білмейді.
- Жақсылық қылсаң досыңа, қайыры болар басыңа.
- Адам болсаң да өзіңнен, адам болмасаң да өзіңнен.
- Тілі жоғалған жұрттың өзі де жоғалады.
- Бірлік бар жерде — тірлік бар.
- Білекті бірді жығар, білімді мыңды жығар.
- Досы көпті жау алмайды, ақылы көпті жау алмайды.
- Еңбексіз іс бітпейді, еріншектің қолы жетпейді.
- Ел — елдің бәрі жақсы, өз елің бәрінен де жақсы.
- Ақылды бала білім іздер, ақылсыз бала шылым іздер.
- Еңбексіз елге сыймас.
- Адамның ұяты бетінде, адамгершілігі ниетінде.
- Отан оттан да ыстық.
- Ынтымақ болмай, іс болмайды.