Жұмабаевтың Батыр Баян поэмасындағы кейіпкерлер бейнесі
Бұл сабақ жоспары Мағжан Жұмабаевтың «Батыр Баян» поэмасын терең оқытуға бағытталған: оқушылар кейіпкерлердің мінезін, әрекет себептерін және тарихи-көркемдік контексті талдап, дәлелді пікір айтуға үйренеді.
Сабақтың мақсаты
Білімділік
Поэмамен терең танысып, Абылай хан, Баян, Ноян және қалмақ қызы бейнелерін ашу; кейіпкерлер сипатын сан қырынан талдап, баға беру.
Дамытушылық
Шығармашылық қабілеттерді дамыту; сөз астарына үңіліп, мағынаны дәл түсіндіру; түйінді ой айтуға және өзіндік пікір қалыптастыруға үйрету.
Тәрбиелік
Туған жерге сүйіспеншілікті күшейту; елінің адал азаматы болуға баулу; намыс, жауапкершілік, азаматтық ұстаным құндылықтарын орнықтыру.
Ұйымдастыру кезеңі
- 1 Оқушыларды түгендеу, сабаққа дайындығын тексеру.
- 2 «Батырлық» тақырыбына қатысты мақал-мәтелдер арқылы оқушыларды 3 топқа бөлу.
- 3 Поэманың мазмұнын сұрап, құрылымына қарай талдату.
Поэманың құрылысы: негізгі кезеңдер
I. Басталуы
Поэма Мағжан ақынның көңіл күй толғанысынан, ішкі монологынан басталады. Алғашқы жолдардан-ақ ой тереңдігі мен азаматтық күйзеліс айқын сезіледі.
Жүрегім мен зарлымын жаралыға,
Сұм өмір абақты ғой саналыға.
Қызыл тіл, қолым емес кісендеулі,
Сондықтан жаным күйіп жанады да.
II. Дамуы
Ақын Баянды Абылай ханның сүйікті батыры, қалың қолды қаймықпай бастайтын айбынды тұлға ретінде танытады. «Сұңқардай», «жолбарыстай», «аш бөрідей» теңеулері арқылы ханның батырға деген ерекше ілтипаты мен сенімі көрінеді.
III. Шиеленісуі
Бұл тұста қалмақ қызының айлакерлігі мен жас Ноянның аңғал шешімі суреттеледі. Махаббат үшін елінен безу, Отанға опасыздық жасау секілді ауыр моральдық қақтығыс Ноян бойынан көрініс табады.
IV. Шарықтау шегі
Баян ішкі монолог арқылы өз әрекетін саралайды: ойы екіге бөлінеді — бірі айыптайды, бірі ақтайды. Осы сәтте кейіпкер трагедиясының өзегі ашылып, ар мен намыс қақтығысы ең жоғары нүктеге жетеді.
V. Шешімі
Поэманың соңында Баянның ерлік іс-әрекеттері баяндалады. Ол өз кінәсінен арылуға ұмтылып, Ноян мен қалмақ қызын еске алып, жан жарасын жеңбек болады да, Абылайға келеді. Ордаға жақындағанда топ оның алдынан шығып қарсы алады — бұл батырға көрсетілген айрықша құрмет.
Оқушылар шығармадан алған әсері бойынша салған суреттерін қорғап, өз түсінігін дәлелмен жеткізеді.
Кейіпкерлерді талдау
Баян
- намысшыл, қайратты, әділ;
- елін, жерін сыртқы жаудан қорғайтын батыр;
- қайсар, өжет, шешімінде қатал.
Ноян
- сатқындыққа барған, аңғал әрі әлсіз;
- Отан тағдырына салғырт қараған;
- ел намысын таптаған әрекетімен теріс бейне береді.
Абылай хан
Поэмада Абылай — ел бірлігін көздеген, батырын бағалай білетін тарихи тұлға. Оның Баянға деген сенімі теңеулер мен пафосты сипаттаулар арқылы айқындалады.
Қалмақ қызы
Шиеленісті күшейтетін бейне. Ақын оны айлакерлік, сұмдық әрекет арқылы суреттеп, Ноянның адасуына ықпал ететін күш ретінде көрсетеді.
Жұмыс форматы
Оқушылар кейіпкерлерге мінездеме беріп, постер қорғайды.
Шығармадан үзінділерге сүйеніп, тұжырымын дәлелдейді.
Бейнеүзінді қаралып, моральдық таңдау тұрғысынан пікірталас жасалады.
Талқылау сұрақтары
- 1 Поэма ұнады ма? Неліктен?
- 2 Поэмадағы ең таңқалдырған тұс қайсы?
- 3 Шығармада қандай тарихи тұлғалар кездеседі?
- 4 Абылай хан туралы не білеміз? Поэмадағы бейнемен сәйкестігі қандай?
Пікірталасқа түрткі болатын сұрақ
Бейнеүзінді көрсетіледі: Баянның Ноян мен қалмақ қызын өлтіретін тұсы. Сұрақ: сен Баянның орнында болсаң не істер едің?
Мақсат — Баянның жан күйзелісін түсініп, моральдық таңдау мен жауапкершілік мәселесін дәлелмен талқылау.