Ойын балалар үшін айналадағыны танып білу тәсілі
Баланы ойын арқылы адамгершілікке тәрбиелеу
«Баланы ойын өсіреді» деген халық даналығы бекер айтылмаған. Ойын — бала үшін айналаны танып-білудің табиғи тәсілі. Бала ойнау арқылы ойлануды үйренеді, жүйкесі тынығып, көңілі көтеріліп, денесі шымырланады.
Тәрбиелік тұжырым
А. С. Макаренко ойынның тәрбиелік мәнін жоғары бағалап: «Бала ойында қандай болса, өскен соң жұмыста да көп жағынан сондай болады» деген. Демек, ойын — болашақ мінездің, қарым-қатынастың, жауапкершіліктің мектебі.
Балалар ойын кезінде үнсіз де қалмайды: бір-бірімен сөйлеседі, ал жалғыз ойнағанның өзінде дауыстап тіл қатады. Сөйлеу арқылы бала пікір алмасып, әсер бөліседі, ойынның мақсаты мен мазмұнын нақтылайды. Заман өзгерген сайын қоғамда болған оқиғалардың балалар ойынында көрініс табатыны да заңды.
Тәрбиеші баланың физиологиялық және психологиялық ерекшеліктерін ескеріп, ойын түрін жас ерекшелігіне сай таңдауы қажет. Ойын дұрыс ұйымдастырылмаса, кері әсер де беруі мүмкін. Ал жүйелі әрі орынды ұйымдастырылған ойын баланың белсенділігін арттырып, өзін бағалауға, өз әрекетін реттеуге үйретеді. Әр ойын — баланың адамгершілік жолындағы бір баспалдақ.
Ойынның түрткі ниеті
Ойынның түрткі ниеті — балалардың нені және қалай ойнайтынын айқындайтын жалпы бағдар. Балалар көбіне өмірдегі әлеуметтік рөлдерді бейнелейді: «Дүкен», «Аурухана», «Ұшқыштар», «Отбасы», «Балабақша» және т.б.
Ойын көбіне серуен кезінде ұйымдастырылады. Сондықтан аулада қауіпсіз ойын алаңқайлары, құрылыс материалдары, күрек, доп, секіргіш сияқты құралдар жеткілікті болғаны маңызды.
Сюжетті-рөлдік ойындар
Сюжетті-рөлдік ойындар — мектепке дейінгі балаларға ең тән ойын түрі. Онда бала белгілі бір рөлді алып, сол рөлдің әрекетін орындайды.
- «Дүкен» ойынында сатушы мен сатып алушының әрекеттері жасалады.
- «Аурухана» ойынында дәрігер мен науқастың қарым-қатынасы бейнеленеді.
Драмалық (драматизациялық) ойындар
Драмалық ойындар белгілі бір әдеби шығармаға, ертегіге немесе оқиға желісіне сүйеніп ұйымдастырылады. Бала кейіпкердің мінезін, сөзін, әрекетін сомдау арқылы мәтінді терең түсінеді.
Есте сақтау
Шығарманың мазмұнын жүйелі түрде есте сақтауға көмектеседі.
Ажырата білу
Жағымды және жағымсыз іс-әрекеттерді, адамгершілік қасиеттерді ажыратуға үйретеді.
Құндылықтар
Отансүйгіштікке, еңбекқорлыққа, ұйымшылдыққа тәрбиелейді.
Мерекелік ертеңгіліктер мен іс-шараларда ата-аналар, тәрбиешілер және мұғалімдер шығармаларды сахналаудың білімдік әрі тәрбиелік маңызы зор екенін жиі атап өтеді. Бұл — баланың тілін дамытуға да өте тиімді жол.
Дидактикалық ойындар
Дидактикалық ойын — кішкентай балалар үшін оқытудың ең тиімді формаларының бірі. Мысалы, «Сиқырлы қақпақтың сырын ашайық» ойынында балаларды зат туралы жүйелі айтып беруге, сөйлеу мәдениетін қалыптастыруға және тілін дамытуға үйретуге болады.
Маңызды қағида
Нәтиже — «қандай жолмен болса да ұту» емес. Нәтиже — білімді игеру, ойлау әрекетін дамыту және өзара қарым-қатынаста жеткен ілгерілеудің көрсеткіші.
Дидактикалық ойындар топ бөлмесінде, аулада, залда өткізіледі. Олардың орталығы — ойыншықтар мен ойын құралдары. Балалардың алдына нақты міндет қойылып, оны шешу үшін зейінді шоғырландыру, ережені сақтай білу, ой елегінен өткізу және қиындықты жеңу дағдылары қалыптасады.
Оқу іс-әрекетінде қолданылуы
Дидактикалық ойындар табиғатпен таныстыру, математика, тіл дамыту, сауат ашу, көркем әдебиет сабақтарында жиі қолданылады.
Құралдар қоры (мысалдар)
- Қуыршақ және оның күнделікті қолдануына қажетті заттар жиынтығы
- Лото, домино, тақырыптық үстел ойындары («Қайда не өседі?», «Бұл кімге керек?»)
- Пазлдар, LEGO, еріктілік пен белсенділікті талап ететін ойындар
- Ересек топқа арналған қағазда басылған үстел ойындары (табиғат құбылыстары, көлік түрлері, ертегі кейіпкерлері)
Қимыл-қозғалыс ойындары
Қимыл ойындары жүгіру, секіру, өрмелеу, лақтыру, қағып алу сияқты қимыл дағдыларын жаттықтырып, дамытып, жетілдіреді. Сонымен бірге баланың жүйке-психикалық дамуына және тұлғаның маңызды қырларының қалыптасуына елеулі ықпал етеді.
Қайда және қалай өткізіледі?
Қимыл ойындары үй ішінде де, серуен кезінде де бірнеше баламен немесе бүкіл топпен өткізіледі. Балалар оларды дене шынықтыру сабағында меңгерген соң, өздігінен ойнай алады.
Мысалдар
Соқыр теке
Мысалдар
Көкпар
Мысалдар
Асық
Мысалдар
Бәйге, Тақия тастамақ
Ойын балаға сабақта да, серуенде де өте қажет. Тіпті бала жай демалып отырған сәттің өзінде ойын элементтері байқалады. Қимыл ойындары барлық жас кезеңінде жүргізіледі және топта жас ерекшелігіне сай ұйымдастырылады.
Ұлттық ойындар және халық педагогикасы
Баланы халық педагогикасы негізінде тәрбиелеу, елді тануға бағыттау — маңызы зор міндет. Ұлттық ойындар баланың сөздік қорын молайтып, өмір тәжірибесін кеңейтеді, ептілік пен икемділікті жетілдіреді.
Ұлттық ойындарға мысалдар
«Жұмыла көтерген жүк жеңіл» дейді халқымыз. Ойын арқылы тәрбиелеуде ата-анамен бірлескен жұмыс ерекше орын алады: ата-аналар әр топтың ақпараттық бұрышындағы материалдар арқылы, сондай-ақ сабақтарға, ертеңгіліктер мен іс-шараларға қатысу барысында қолданылатын ойын түрлерімен танысады.
Ата-аналар жиналыстарында және жеке әңгімелесу кезінде отбасында балаға қазақ тілін үйретуде ойынды тиімді пайдалану жолдарын талқылаймыз. Балалардың қызығушылығы кейде соншалық — сабақтан кейін де сол орталықта қалып, ойнағылары келіп тұрады.