Қазақша рефераттар

Тілдің қатысына қарай - тіл алды немесе жіңішке

Сабақ туралы жалпы мәлімет

Сабақтың мақсаты

Оқушылардың білімді ғылыми негізде, сатылы, жүйелі әрі кешенді түрде меңгеруіне жағдай жасау; ұлттық құндылықтарды бағалай отырып, пәнді сауатты игеруге негіз қалау.

Дамыту міндеті

Қазақ тілі ғылымының мазмұны мен жүйесін таныту; сөйлеу тілінің байлығын арттыру және әдеби жазу дағдысын қалыптастыру.

Тәрбиелік міндеті

Ынтымақтастық, өзара сыйластық, түсіністік және әріптестік секілді қасиеттерді дамыту.

Ұйымдастыру және әдістеме

Сабақтың түрі
Шығармашылық сабақ
Сабақтың әдісі
«Сатылай кешенді талдау» технологиясы; ізденушілік және зерттеушілік әрекетті ұйымдастыру; тілдік талдаулар жасау.
Пайдаланылған әдебиет
Н. А. Оразақынова, «Практикалық қазақ тілі»

Сабақтың барысы

I–II. Ұйымдастыру және мақсат қою

  • I. Ұйымдастыру бөлімі
  • II. Сабақтың мақсатын хабарлау

III. Дауысты дыбыстарға дыбыстық мінездеме

Әр оқушы өз таңдауы бойынша дауысты дыбыстарды талдайды.

Үлгі дыбыс: Ө □ дауысты

  1. 1) Дауысты дыбыс

    Себебі: дыбысты айтқанда өкпеден шыққан ауа ауыз қуысында кедергіге ұшырамай, еркін шығады.

  2. 2) Тілдің қатысына қарай: тіл алды (жіңішке)

    Себебі: дыбысты айтқанда тіл ұшы сәл алға созылып, үсті сәл төмендейді.

  3. 3) Жақтың ашылу дәрежесіне қарай: жартылай ашық

    Себебі: дыбысты айтқанда жақ тар ашылып, ауа қысылып шығады.

  4. 4) Ерін мен езудің қатысына қарай: еріндік

    Себебі: дыбысты айтқанда ерін дөңгеленіп, алға қарай сүйірленеді.

IV. Дауыссыз дыбыстарға дыбыстық мінездеме

Әр оқушы өз таңдауы бойынша дауыссыз дыбыстарды талдайды.

Үлгі дыбыс: Т △ дауыссыз

  1. 1) Дауыссыз дыбыс

    Себебі: дыбысты айтқанда өкпеден шыққан ауа ауыз қуысында кедергіге ұшырап, қысылып шығады.

  2. 2) Үн мен салдырдың қатысына қарай: қатаң

    Себебі: бұл дыбыс салдырдан ғана тұрады.

  3. 3) Айтылу (жасалу) тәсіліне қарай: шұғыл

    Себебі: дыбыстау мүшелері бір-біріне қатты соқтығысып, ауа кілт үзіліп, шұғыл шығады.

  4. 4) Жасалу орнына қарай: тіл мен тіс

    Себебі: дыбыс тіл мен тістің қатысуы арқылы жасалады.

V. «Атырау» сөзіндегі дыбыстарға математикалық тәсілмен мінездеме

Оқушылар өз қалауы бойынша сөздерді таңдап, дыбыстық мінездеме береді.

Берілгені

Атырау: ○ дыбыс □ дауысты △ дауыссыз

Шешуі

  • Сөзде 6 дыбыс бар.
  • 3 дауысты: (а, а, ы)
  • 3 дауыссыз: (т, р, у)

Ескерту

Талдау барысында дауыстылар мен дауыссыздар төмендегі өлшемдер бойынша жеке-жеке сипатталады.

□ Дауыстыларға мінездеме (а, а, ы)

  1. 1) Дауысты дыбыс

    Себебі: ауа ауыз қуысында кедергісіз, еркін шығады.

  2. 2) Тілдің қатысына қарай: тіл арты (жуан)

    Себебі: тіл ұшы сәл артқа тартылады, үсті сәл дөңестенеді.

  3. 3) Жақтың ашылуына қарай

    (а) — ашық: жақ кең ашылып, ауа еркін шығады.
    (ы) — қысаң: жақ тар ашылып, ауа қысылып шығады.

  4. 4) Ерін мен езудің қатысына қарай: езулік

    Себебі: ерін жиырылып, езу артқа қарай тартылады.

△ Дауыссыздарға мінездеме (т, р, у)

  1. 1) Дауыссыз дыбыс

    Себебі: ауа ауыз қуысында кедергіге ұшырап, қысылып шығады.

  2. 2) Үн мен салдырдың қатысына қарай

    (т) — қатаң: салдыр басым.
    (р, у) — үнді: салдырдан гөрі үн басым.

  3. 3) Айтылу (жасалу) тәсіліне қарай

    (т) — шұғыл: ауа кілт үзіліп шығады.
    (р) — діріл: ауа діріл арқылы шығады.

  4. 4) Жасалу орнына қарай

    (т) — тіл мен тіс;
    (р) — тіл алды.

VI. Фонологиялық талдау (сөз сазы)

Оқушылар өз таңдауы бойынша сөздерге фонологиялық талдау жасайды. Төменде үлгі ретінде «Жайық» сөзі берілген.

Үлгі сөз: Жайық

2 буын • 1 тасымал • екпін соңғы буында

  1. 1) Буын түрі

    Бұл сөз жуан буынды сөз, себебі құрамындағы дауысты дыбыстар жуан дауыстылар.

  2. 2) Буынға бөлу

    Жа-йық болып 2 буынға бөлінеді, себебі сөз құрамында екі дауысты дыбыс бар.

  3. 3) Тасымал

    Жа-йық болып бір рет тасымалданады, себебі тасымал буын жігіне сәйкес келеді.

  4. 4) Екпін

    Екпін «йық» буынындағы «ы» дауысты дыбысына түседі.

  5. 5) Буын үндестігі

    Буын үндестігі жоқ, себебі бұл — түбір сөз.

  6. 6) Дыбыс үндестігі

    Дыбыс үндестігі жоқ, себебі бұл — түбір сөз.

VII. Туған жер, Отан және ана тілі туралы мақал-мәтелдер

Мақал-мәтелдерді айту және жалғасын табу тапсырмасы.

  1. 1) Туған жердей — …
  2. 2) Өзге елде сұлтан болғанша — …
  3. 3) Батыр майданда шынығады — …
  1. 4) Отансыз адам — …
  2. 5) Өнер алды — …
  3. 6) Отан — елдің анасы, — …

VIII. Шығармашылық жұмыс

«Тәуелсіз Қазақстан» тақырыбында оқушылардың жазған шығармашылық жұмыстарын тыңдау.

IX–XI. Қорытынды, үй тапсырмасы және бағалау

IX. Сабақты қорытындылау

Негізгі ұғымдарды жинақтау, талдау нәтижелерін қысқаша пысықтау.

X. Үйге тапсырма

  • Дауысты және дауыссыз дыбыстарға «Сатылай кешенді талдау» технологиясымен дыбыстық талдауды жалғастыру.
  • Сөздерге фонологиялық талдау жасау.

XI. Бағалау

Оқушылардың сабақтағы белсенділігі мен орындалған тапсырмалар сапасына қарай бағалау.