Қазақ ырымдары
Ардақтайық қазақтың ата салтын!
Қазыбек би бабамыз: «Біз қазақ деген, мал баққан елміз, ешкімге соқтықпай жай жатқан елміз… дәстүрімізді сақтай білген елміз» деп толғағандай, кең даланы жайлаған, көшпелі ғұмыр кешкен қазақ халқының өзіне ғана тән, өзге жұрттан даралап тұратын салт-дәстүрі бар.
Халқымыздың ғасырлар бойы жинаған қазынасы — салт-дәстүрі мен әдет-ғұрпы — ұрпақтан ұрпаққа мұра болып жалғасып келеді. Бүгінгі тәрбие сағатында сөз болатын дәстүрлер мен ғұрыптар — сол мол қазынаның мыңнан бір тамшысы ғана.
Сабақтың мақсаты
- Оқушыларға қазақтың салт-дәстүрлері, олардың түрлері туралы түсіндіру.
- Халық арасында кең қолданылатын дәстүрлер мен қолданыстан қалып бара жатқан ғұрыптарды таныстыру.
- Ырымдар мен тыйымдардың тәрбиелік мәнін ашу.
- Діни мейрамдар туралы түсінік беру.
- Оқушыларды ұлтжандылыққа, отансүйгіштікке тәрбиелеу.
Көрнекіліктер
Бұл бұйымдар — күнделікті тұрмыстағы мәдени кодты көзбен көріп, қолмен ұстап сезінуге мүмкіндік беретін маңызды құралдар.
Сабақтың барысы
Тәрбие сағаты ұлттық рухты оятатын өлең, ән, би және танымдық бөлімдер арқылы өрбиді. Негізгі мақсат — дәстүрдің тек өткеннің белгісі емес, бүгінгі күннің де тірек құндылығы екенін ұғындыру.
Ән
«Нағыз қазақ»
Би
«Аққу»
Тақпақтар
Ұлт рухын дәріптейтін жыр жолдары
Тақпақтардан үзінділер
Армысыңдар, аңсаған дана халқым,
Сәлем беру — ежелгі ата-салтым.
Әр елдерде жүрсе де қалың қазақ,
Бір мақсатқа арналған арман-талпын.
Танымасаң, танып ал — мен қазақпын,
Жаным жайлау, көңілім кең қазақпын.
Ұлысым бай, нұр жері кең қазақпын,
Ырысым бай, нұр жері кең қазақпын.
Мен қазақ, «қазақпын» деп мақтанамын,
Ұранға «Алаш» деген атты аламын.
Сүйгенім — қазақ өмірі, өзім қазақ,
Мен неге қазақтықтан сақтанамын?
Мен қазақпын — мың өліп, мың тірілген,
Жөргегімде таныстым мұң тілімен.
Жылағанда жүрегім — күн тұтылып,
Қуанғанда күлкімнен түн түрілген.
Бұл жолдарда елдік сана, тіл мен дәстүрдің мәңгілік өзегі, ұрпақтың рухани жауапкершілігі айқын сезіледі.
Ырымдар мен тыйымдардың тәрбиелік мәні
Баланы тәрбиелеуде ырымдар мен тыйымдардың орны ерекше. Ата-бабамыз тыйым сөздер арқылы баланы жат қылықтан, жаман әдеттен сақтандырып, әдепке, тазалыққа, үлкенді сыйлауға баулыған.
Қазақ ырымдары
- 1. Бала бас ұстамайды: «бас ұстаса, әкесі өледі» деп ырымдаған.
- 2. Ми жегізбейді: «мидай былжыр, бос белбеу болады» деп есептеген.
- 3. Омыртқаның жұлынын жесе, «суға кетеді» деген ырым бар.
- 4. Жіліктің майын жесе, «мұрнынан боқ ағады» деген ырым айтылады.
- 5. Үйге кіріп келе жатқан бала есік алдында құлап қалса, «береке-ырыс келеді» деп қуанып, баланы төрге апарып үш рет аунатады.
- 6. Баланың аңшылықтағы алғашқы олжасын ешкімге байлатпайды: «несібесі кетеді, жолы болмайды» деген сенім болған.
- 7. Сәби тоңқайып, екі аяғының арасынан қараса, «күткен жолаушы не қонақ келеді» дейді.
- 8. Құстың ұясын, құмырсқаның илеуін бұзуға болмайды: шариғатта бұл ауыр күнә саналған.
Қазақ тыйымдары
Тыйым — тәрбие құралы. Ол адамға өз-өзін ұстауды, ортаға құрметпен қарауды үйретеді.
- Тізені құшақтама — жалғыз қалудың белгісі.
- Қолды төбеге қойма — ел-жұрттан бөлінудің нышаны.
- Үлкеннің жолын кеспе — әдепсіздік.
- Дастарқандағы нанды баспа.
- Малды, ыдысты, тамақты теппе.
- Суды сапырма, суға дәрет сындырма, суға түкірме.
- Көкті жұлма, шашыңды жұлма.
- Құдыққа түкірме, беліңді таянба.
Қорытынды ой
Ата дәстүр — ұлттың жадын сақтайтын, ұрпақтың мінезін қалыптастыратын, қоғамға тәртіп пен мәдениет дарытатын рухани негіз. Дәстүрді жаңғырту — өткенді ғана емес, бүгінгі болмысты да тәрбиелеу.
Ардақтайық аталардың аманатын, ата жолын ұмытпайық. Дәстүрі берік елдің — келешегі кемел.