Қазақша рефераттар

Қайғылы болып барамын, Жалғанды жеген парама

Сабақтың тақырыбы

Шортанбай – әлеуметтік өмірдің шынайы суреткері.

Сабақтың түрі

Бекіту; әдеби-танымдық; шығармашылық.

Пәнаралық байланыс

Қазақстан тарихы: XIX ғасырдың II жартысындағы қазақ мәдениеті мен тарихи үдерістер.

Әдіс-тәсілдер

Оқу, баяндау, сұрақ-жауап, салыстыру, талдау, ішінара ізденіс, ой толғау.

Көрнекіліктер

Сызба-кесте, қима қағаздар, интерактивті тақта, слайд материалдары.

Сабақтың мақсаты

Білімділік

Ақын Шортанбай Қанайұлының өмірі мен шығармашылығы туралы білімді кеңейту; өлеңдеріндегі қоғамдық мәселелерді, заман көрінісін, толғауларының ерекшелігі мен тілдік қырын талдау.

Дамытушылық

«Зар заман» ұғымын тереңдетіп түсіндіру; тарихи негізін таныту; оқушының өзіндік пікірін тұжырымдап айтуына және мәтінді талдай білуіне жағдай жасау.

Тәрбиелілік

Әділеттілікке, адамгершілікке, тіл мәдениетіне тәрбиелеу.

Сабақтың барысы

  1. 1

    Ұйымдастыру кезеңі

    Сабаққа дайындық, мақсат-міндеттерді нақтылау.

  2. 2

    Үй тапсырмасын тексеру

    Шортанбай Қанайұлының өмірі мен шығармашылығы және XIX ғасырдың II жартысындағы Қазақстанның мәдениеті мен тарихы бойынша қысқаша баяндама.

I. «Білім шыңы» (сұрақтарға жауап)

Тақырыпты бекітуге арналған жедел сұрақтар

1) Туған жері

Шортанбай ақынның туған жерін атаңыз.

2) Туған жылы

Ақынның туған жылын көрсетіңіз.

3) Орта, ықпал

Шортанбай қай төренің аулында болған?

4) «Бала зары»

Жинақ қайда басылып шыққан?

5) Айтыстары

Шортанбай кімдермен айтысқан?

6) Қайтыс болған жері

Ақынның өмірден өткен жерін атаңыз.

7) Шығармаларының мазмұны

Негізгі тақырыптық өзегін сипаттаңыз.

8) «Зар заман» өлеңі

Өлеңнің тақырыбы мен идеясы қандай?

«Зар заман» поэзиясы: салыстыру арқылы түсіну

Дулат, Мұрат, Шортанбай секілді ақындар қоғамдағы әділетсіздікке күйініп, отаршылдық қысымды, ел билеу жүйесіндегі бұзылуды өткір сынады. Төмендегі үзінділер сол дәуірдің әлеуметтік кескінін айқын көрсетеді.

Дулат

Аға, сұлтан, қазының Ел сілкінді ісінен. Ауылдың атқа мінері Жемтікке қонған күшіген. Майырдың алса бұйрығын, Борбайға қысып құйрығын, Ел пысығы жортады.

Мұрат

Еділді тартып алғаны, Етекке қолды салғаны. Жайықты тартып алғыны, Жағаға қолды салғаны. Ойылды тартып алғаны — Ойдағысы болғаны.

Шортанбай

Зар, зар заман, зар заман, Зарлап өткен бір заман. Әуелгі қорлар зор болды, Сондай зорлар қор болды. Әуелгі барлар жоқ болды. Жөн білмеген жамандар, Ел билеген бек болды.

Неліктен бұл кезең «Зар заман» аталды?

  • Алым-салықтың күшеюі, халық тұрмысының ауырлауы.

  • Патшалық Ресейдің отарлау саясаты.

  • 1822 жылғы ел билеу ережелерінің енгізілуі.

  • 1868 жылғы «Жаңа низам» заңы және басқару жүйесінің қайта құрылуы.

  • Хандық жүйенің ыдырауы; аға сұлтан, әскери майор, шенді офицерлер ықпалының артуы.

  • Парақорлық, жала жабу, ел ішіндегі алауыздықтың күшеюі.

Шортанбай тұлғасы және шығармашылық әлемі

Қоғам қамқоршысы

Ел тағдырын ойлаған, әлеуметтік әділетсіздікті ашық айтқан ақын.

Айтыс өнерінің жүйрігі

Сөз сайысында тапқырлық танытқан, уәжі нық, ойы өткір тұлға.

Діндар, шындықты көксеген

Адамгершілік өлшемін биік ұстап, ар-ождан мәселесін алдыңғы қатарға қойған.

Өткір тілді сыншыл ақын

Заман мінезін дәл бейнелеп, билік пен қоғамдағы бұзылысты әшкерелеген.

Негізгі шығармалары

Бала зары Опасыз жалған Осынша азды ел неден? Байды құдай атқаны Зар заман Атамыз — Адам пайғамбар Бір насихат айтайын Қалықтаған сұңқар ем Жарлының жаны берікті

II. Алған білімді тиянақтау (топтық жұмыс)

Сынып үш топқа бөлінеді. Әр тапсырма мәтінді түсіну, салыстыру және көркемдік-тілдік талдау дағдыларын нығайтады.

№1 тапсырма

Талдау

Берілген толғаулардың мәнін ашыңыз: тілдік ерекшелігіне, көркемдік құралдарына, ой өзегіне талдау жасаңыз.

  • «Атамыз — Адам пайғамбар»
  • «Жолдас болсаң жақсымен»
  • «Мейірім кетті пендеден»
  • «Дұғай сәлем айтайын»
  • «Төрт жардан шыққан би болар»
  • «Ертістің басы қара дөң»
  • «Ақсақалдан әл кетті»

№2 тапсырма

Салыстыру

Шортанбай мен Абай өлеңдеріндегі үндестікті анықтаңыз: қоғамның бұзылуы, ұят пен сыйластықтың әлсіреуі, адам мінезінің өзгеруі қалай берілген?

Шортанбай

Заманақыр кезінде — Ұл сыйламас атасын, Қыз сыйламас анасын. Жасы он беске келген соң, Кеммін бе деп тап сенен, Шешесімен жарысып, Салыстырар шүйдесі мен жотасын.

Абай

Заманақыр жастары — Қосылмас әбден бастары. Бір-біріне қастыққа Қойнына тыққан тастары.

Екі ақын да қоғамның іргесі сөгіле бастағанын, отбасылық сыйластықтың әлсіреуін, ұяттың азаюын байқатады: «ошақтың түтіні де түзу шықпаған» кезең суреттеледі.

Шортанбай (табиғат, ауыл көркі)

Ұзын аққан Сарысуды, Өзің жайлап жағала. Жүйрік пенен жорғаңды, Өзің мініп бағала. Ертістің басы қара дөң, Еңкейе біткен қара дөң. Арқа деген құба жөн, Айнала біткен көл екен.

Абай (табиғат, ауыл көркі)

Жаздыгүні шілде болғанда, Көк орай шалғын бәйшешек Ұзарып өсіп толғанда.

Екі ақынның өлеңдерінде де қазақ ауылының көркі мен табиғат әсемдігі көркем бейнеленеді.

Шортанбай (парақор билерді сынау)

Билер пара жемеңдер, Жалғанды жолдас демеңдер. Жатты тіпті кезбеңдер, Кісі ақысын алмаңдар. Ауызға харам салмаңдар. Шошала деген үй шығар, Шошаңдаған би шығар.

Абай (әкімшілікке сүйенген билер)

Ел жаулаған билер жоқ, Ел қыдырып сандалды. Астыртын барып жолығысқан, Ақша беріп жалғасқан, Ақысын әрең сол алды. Орыс сияз қылдырса, Қу старшын, аш билер Аз жүрегін жалғайды.

Мұнда билердің «ұлық орысқа» сүйеніп, елді қанауға бейімделгені, пара мен пайда үшін арын сатқанына ақындар күйінеді.

Шортанбай (өкініш, тәуба)

Құдайға тәуба қыла алмай, Меке жүзін көре алмай, Құлқынымды тия алмай, Бекерге қылдым жасымды. Қайғылы болып барамын, Жалғанды жеген парама. Тары жеген тауық ем, Жалғанның ебін тауып ем.

Абай (өзін-өзі таразылау)

Осындай-ақ ақымақ болғаным, Көрінгенге қызықтым. Ғаділетті жүректің Әділетін бұзыппын. Ақыл менен біліміне Әлден үміт үзіппін. Айла менен амалды Меруерттей тізіппін.

Шортанбай да, Абай да артында жұртқа ғибрат болар сөз қалдырған. Ақынның «мені» тек жеке басының сыры емес, адам баласының қателігі мен қиянатына ортақ моральдық таразы ретінде көрінеді — бұл поэзияның терең қағидасы.

Ой толғау

Пікір

«Шортанбай – ел қамын ойлаған ақын» тақырыбында қысқаша ойтолғау жазыңыз: ақынның өз дәуіріндегі шындықты айту батылдығын, халық тұрмысын танудағы дәлдігін және отаршылдық басқару жүйесіне айтқан сынын мысалмен негіздеңіз.

Қорытынды

Шортанбай өз дәуірінде көп шындықтың бетін ашып, халықтың ауыр тұрмысын терең таныған ақын болды. Ол отаршылдық саясаттың салдарын, Ресейдің ел билеу жүйесіндегі әділетсіздікті сын тезіне салып, заманның рухани-әлеуметтік дағдарысын өткір тілмен бейнеледі.

Үй тапсырмасы

Реферат: «Шортанбай — зар заман ақыны».

Бағалау

Топтық жұмысқа қатысуы, дәлелді пікір айтуы және мәтіндік талдау сапасы бойынша бағаланады.