Қазақша рефераттар

Жеке батыр

Кіріспе

«Сәкен – біздің ұлттық мақтанышымыз, ел үшін еңіреген ер, қайтпас қайсар күрескер. Сәкен – өлеңнен өрнек өрген ақын…» (Н. Ә. Назарбаев)

ХХ ғасырдың 20–40 жылдарындағы қазақ лирикасына назар аударсақ, көптеген ақындардың шығармашылығында ортақ әрі тұрақты нысана барын көреміз. Ол — табиғат. Табиғат лирикасының алғашқы нышандары халық поэзиясынан-ақ байқалады: қазақтың ауыз әдебиетінде жаратылыс көріністері кең әрі көркем суреттелген.

Мұның себебі түсінікті: кең далада көшіп-қонып өмір сүрген халықтың тіршілігі төрт мезгіл бойы табиғат аясында өтті. Өзен жағасы, ашық аспан, кең сахара — күнделікті өмірдің өз көрінісі болды. Сондықтан да көркем әдебиетте табиғат бейнесі кейіпкердің мінезін ашуға, көңіл күйін танытуға, тіпті шығарманың идеялық өзегін тереңдетуге қызмет етеді.

Зерттеудің түйінді ойы

Сәкен Сейфуллин табиғатты тек әсемдік ретінде ғана емес, халықтың тұрмыс-тіршілігімен, мінез-құлқымен, тарихымен сабақтастыра жырлайды. Осы ерекшелік «Көкшетау» поэмасында айқын көрінеді.

Менің ойымша, бұл тақырып оқушылардың ой-өрісін кеңейтіп, адамның табиғатпен тығыз байланысын ұғынуға ықпал етеді. Сәкен шығармаларын оқып-зерттеу барысында табиғат құбылыстары адам тіршілігіне елеулі әсер ететінін айқынырақ түсіндім. Әртүрлі деректерді қарап, мәтінді салыстыра талдай келе, поэмада суреттелетін таулардың аталу сырына ерекше назар аудардым.

2.1. Сырға толы ғажайып өлке: «Көкшетау» поэмасы

«Көкшетау» поэмасы 1929 жылы жарық көрді. Бұл кезең — кеңестік өмірдің аса белсенді, күрделі уақыттарымен тұспа-тұс келген шақ. Поэма түрлі сынға ұшырады: ақынға «бүгіннен алшақтап, өткенді аңсадың» деген айып тағылғаны да белгілі. Соған қарамастан, Сәкен көркемдік құны жоғары туындыны дүниеге әкелді.

Құрылысы

Поэма 4 бөлімнен, 47 тараудан тұрады. Басталған сәттен-ақ Көкшенің көлі мен орманы, қарағайы мен қайыңы, тау-тасы, ауасы мен суы әсерлі өрнектеледі.

Идеялық кеңістігі

Табиғат сұлулығы ел тарихымен, шежіремен, аңызбен астасып, сұлулық пен рухани байлықтың үйлесімін танытады.

Поэманың көркем бастауы

Сәкен поэмасын Көкшенің ғажайып келбетімен ашады. Мына жолдар соның айғағы:

Арқаның кербез сұлу Көкшетауы,
Дамылсыз сұлу бетін жуған жауын.
Жан-жақтан ертелі-кеш бұлттар келіп,
Жүреді біліп кетіп есен-сауын...

Осы шумақтарды оқығанда, сексен көлдің мөлдір айнадай тынысымен, көк мұнарға оранған шыңдарымен, көшкен бұлттармен «есен-сауын» сұрасқан кеңістігімен Көкшетаудың табиғатын көзбен көріп тұрғандай әсер аласың. Қалың қарағай мен ақ қайыңның сыбдыры, жұпар ауа — барлығы да поэтикалық қуатпен тірі бейнеге айналады.

Лирикалық кейіпкер және топонимдер

Поэмадағы лирикалық кейіпкер — Көкшетау бейнесінің өзі. Оқиға желісі Оқжетпес, Жұмбақтас, Жеке батыр секілді нысандар арқылы өріліп, Көкше образын айқындай түседі. Ақын табиғатты адам көңілімен, жасампаз еңбегімен байланыстыра суреттеп, кеңістікке жан бітіреді.

Оқжетпес

Аңыз + тарих

Жұмбақтас

Символдық бейне

Жеке батыр

Тұлғаланған тау

Бурабай

Өңірлік жад

Ақын жырлаған Көкше — көркіне көз тоймайтын мекен. Мұндай табиғаттың туған елде бар екеніне сүйсініп, шүкіршілік етесің. Өңірдің шырайы — шежіре, әр тасы — тарих, айшықты жері — аңыз.

2.2. Қойнауы аңызға көмкерілген сұлу Көкше

Сәкеннің «Көкшетау» поэмасы негізінен Көкшетауға қатысты халық аңыздарына сүйенеді. Осы тұрғыдан алғанда, шығарма қазақ әдебиетінде інжу-маржан саналатын құнды мұра деуге болады. Ақын сюжетті адамдар арасындағы қарым-қатынасқа құрып, оқиға мен қақтығыс арқылы кейіпкер мінезін ашады.

Поэмада ел ішінде айтылып, ұрпақтан-ұрпаққа көшіп келе жатқан аңыз-әңгімелер бір арнаға ұйысып, ақындық қуатпен тұтас көркем әлемге айналады. Табиғатты суреттеуден басталған жыр, сол табиғатқа қатысты аңыздардың молдығын көрсетіп, оқырманды Көкше құпиясына жетелейді.

Жеке батыр туралы аңыз және поэмадағы бейне

Поэмада Жеке батыр жайлы аңыз ерекше орын алады. Ақын таудың өзін батыр тұлғасындай елестетіп, табиғатқа адам мінезін дарыта суреттейді:

Болыпты баяғыда Жеке батыр,
Тау бағып жатады екен тігіп шатыр.
Бір күні қарауылда қалғып кетіп,
Сол батыр бүгінгіше ұйықтап жатыр.

Жеке батыр — Бурабай тауының солтүстігіне қарай орналасқан тау. Алыстан қарағанда, сақтық үшін дулығасы мен сауытын шешпей, мәңгі ұйқыға кеткен сақалды батырдың кейпін елестетеді. Халық аңызы бойынша, бұл өңірде алып күш иесі, арманшыл батыр өмір сүрген.

Аңыздың мазмұн өзегі

  • Батыр жастық шағында думанға беріліп, еркін өмір сүреді. Ер жеткенде елдің жоқшылығы мен мұңын көріп, көңілі құлазиды.

  • Жаугершілік күшейіп, ауылдар шапқыншылыққа жиі ұшырайды. Ал ел ішіндегі алауыздық (қалыңдық пен жайылымға талас) бірлікке келтірмейді.

  • Батыр «елге жақсылық жасасам, тыныштық орнар ма» деген оймен бақыт іздеп жолға шығады. Болат қылыш, дулыға, сауытын сайлап, жалғыз сапар шегеді.

  • Ақыры ол жаумен жалғыз шайқасып, шектен тыс қаптаған қолдың ортасында әлсірейді. Сол сәтте ғана бақыт пен жеңіске жалғыздықпен жету — қате екенін түсініп, өкінеді.

  • Әл-дәрмені таусылған батыр туған даласына шалқасынан құлап, тасқа айналып, мәңгілік ұйқыға кетеді. Содан «Жеке батыр» атанған тау қалады.

Сәкеннің табиғатқа «портрет» беру тәсілі

Поэманы оқығанда, Сәкеннің негізгі мұраты — Көкшенің көркем табиғатын жырлау екенін аңғару қиын емес. Қай оқиғаны баяндаса да, оны көл мен тау, орман мен шыңның әсем келбетімен сабақтастырып отырады. Кейде ақын тау мен шыңға тікелей портрет, мінездеме береді.

Батырдың қырыққа таяу келген жасы,
Денесі биік жота, таудай басы.
Сақалы төсін жапқан, қыр мұрынды,
Киюлі баста жатыр дулығасы,—

Бұл сипаттауда табиғат нысаны (тау) адам бейнесімен қабысып, көркемдік әсерді күшейтеді: Жеке батыр — әрі жер бедері, әрі халық жадындағы тұлға. Осылайша топоним аңызға, аңыз поэтикалық бейнеге айналады.

Қорытынды түйін

«Көкшетау» поэмасында табиғат суреті — жай көрініс емес, елдік жадтың және аңыздық дүниетанымның көркем арқауы. Тау атаулары арқылы ақын халықтың өткенін, мінезін, арманы мен өкінішін тұтастырып, Көкшенің қадір-қасиетін жерімен де, елімен де бірге асқақтатады.