Педагог тәрбиеші
Педагог – шығармашылықпен өзін-өзі дамытатын тұлға. Ол – зиялы тұлға, мәдениет адамы. Қазіргі заман талабына сай мұғалім болу – ең жауапты, ең күрделі әрі ең мәртебелі мамандықтардың бірі. Өйткені бұл кәсіп адамды қалыптастыруға, дамытуға бағытталған аса үлкен жауапкершілікті талап етеді.
Қазіргі мектептің негізгі міндеттері
- Алдыңғы ұрпақ жинақтаған мәдени құндылықтарды кейінгі ұрпаққа жеткізу.
- Баланың тұлғалық дамуын қамтамасыз ету.
- Баланың мектеп ортада және қоғамда әлеуметтік бейімделуіне қолдау көрсету.
Қандай әдістер мен педагогикалық технологиялар қолданылса да, баланың рухани жан дүниесіне ықпал етуде мұғалімнің тұлғалық әсері ерекше. Оқушылар мұғалім бойынан ең жоғары бағалайтын қасиеттер ретінде баланы жақсы көруді, мейірімділік пен сезімталдықты, әділеттілік пен талап қоя білуді, орынды әзілді, келешекке сенімділікті және іске шығармашылықпен қарауды атайды. Мұндай қасиеттерге ие болу үшін мұғалім рухани бай, зиялы және шығармашыл тұлға болуы тиіс.
К. Д. Ушинский оқу орнының талаптарына көп нәрсе байланысты екенін айта отырып, ең басты рөл тәрбиешінің тұлғасына тиесілі екенін атап өткен: жас ұрпаққа берілетін әсерді оқулықпен де, жазалау және мадақтаумен де алмастыруға болмайды.
Әрқайсымыз студент болсақ та, жас мұғалім болсақ та, «мұғалім» деген сөзді естігенде ең сүйікті ұстазымызды кәсіби шеберлігімен қатар, тұтас тұлға ретінде еске аламыз. Демек, ХХІ ғасыр мұғалімінің тұлғасы қандай болуы керек деген сұрақ төңірегінде ойлану – аса өзекті.
ХХІ ғасыр педагогінің тұлғалық келбеті
Педагог – зиялы тұлға
Өзін ұстау мәдениеті
Жинақы, байыпты, сүйкімді; прогрессивті көзқарастарды қолдайды.
Сыни ойлау және құрмет
Сыни көзқарасы қалыптасқан, ұстамды, өзгенің пікірін сыйлайды.
Рефлексия
Өзіне жүйелі түрде баға беріп, кәсіби рефлексия жасап отырады.
Эрудиция және талғам
Мәдениеті жоғары, эстетикалық және көркемдік талғамы дамыған; білім, өнер жаңалықтарына қызығады.
Зиялы педагог өз білімін тоқтатпай, шығармашылықпен үздіксіз дамиды және кәсіби болмысының сапасын күн сайын арттыруға ұмтылады.
Педагог – рухани бай тұлға
Педагогтың рухани байлығы балаға деген махаббатынан, жоғары адамгершілігінен және ұят сезімінің тереңдігінен көрінеді. Ол оқушысы мен әріптесінің пікірін ескереді, өмірдің мәнін түсінуге және өз кәсіби шеберлігін айқындауға ұмтылады.
- Адамдар арасындағы қарым-қатынасқа және әлем сұлулығына ерекше мән береді.
- Эмпатиясы мен рефлексиясы жоғары дамыған.
- Баланың рухани әлемін түсінуге талпынып, ой-өрісін кеңейтеді.
Педагог – шығармашыл тұлға
Шығармашыл педагог бірсарындылықты ұнатпайды: ол үнемі ізденіс үстінде, жаңашыл. Идея ұсыну, оны жүзеге асыру және нәтижесін талдау – оның қалыпты кәсіби дағдысы.
Ізденіс
Жаңа тәсілдерді байқап көреді, кәсіби тәжірибесін толықтырады.
Жаңашылдық
Оқыту мен тәрбиелеуде тиімді шешімдер табады.
Жүзеге асыру
Идеяны жүйелі жоспарлап, нәтижеге жеткізеді.
Мұғалім – еркін тұлға
Мұғалімнің еркіндігі өмірде және кәсіби қызметте мәдениет әлемінен өз орнын табуымен өлшенеді. Еркін ой-пікір кәсіби жауапкершілікпен қатар жүреді: мұғалім өзін бағалай біледі, бірақ менмендікке жол бермейді.
Ол материалдық және рухани құндылықтар әлемінде өз бағытын анық ажырата алады, педагогикалық догмалардан алшақ, батыл шешім қабылдайды. Мұндай ұстаздың өмірлік позициясы бар: ортаға, адамдарға және өзіне деген қатынасы жүйелі әрі берік.
Педагог – адамгершілігі мол, мейірімді тұлға
Ол бүкіл тіршілікке, әсіресе балаға сүйіспеншілікпен қарайды. Өз көзқарасымен келіспейтін адамдарға төзімділік танытады, әр ұлт өкілдерін және халықтың салт-дәстүрін сыйлайды.
Педагог – бәсекеге қабілетті тұлға
Жоғары кәсіби шеберлікке жету үшін педагог өз жетістігі мен кемшілігін танып, мықты тұсына сүйеніп, әлсіз жақтарын жүйелі жетілдіреді. Озық педагогикалық тәжірибені зерттеп, оны өз ой елегінен өткізіп, шығармашылықпен қолдана біледі.
Кәсіби сергектікке арналған әдеттер
- Кәсіби мәні бар басылымдарды тұрақты қадағалау.
- Біліктілікті арттыру курстарына үздіксіз қатысу.
- Еліміздегі және әлемдік білім кеңістігіндегі жаңалықтардан хабардар болу.
- Еңбек нәтижесін жақсартуға тұрақты түрде ұмтылу.
Педагог – мәдениет адамы
Педагог белгілі бір мәдени кеңістік пен әлеуметтік-мәдени жағдайды ескере отырып, ғылым мен өнердің жаңа жетістіктерін бойына сіңіреді. Өз халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрін біледі әрі бағалайды, көркем және кәсіби әдебиетке қызығады, өнердің сан алуан түріне мән береді. Ең маңыздысы – осы қызығушылықты шәкірттеріне жұқтыра біледі.
Педагог – тәрбиеші: ықпал мәдениеті және ұйымдастыру шеберлігі
Педагог қандай бағытты таңдаса да, қандай міндеттерді шешсе де, негізгі қызметі – тәрбиешілік. Тәрбие үдерісі тәрбиеленушілердің әртүрлі іс-әрекеттерін (ойын, оқу, еңбек; жеке және ұжымдық жұмыс) педагогикалық тұрғыдан басқару арқылы жүзеге асады.
Тәрбиеші-педагог үшін жетекші құндылықтар
Басты құндылық
Бала және оның рухани-адамгершілік әлемі.
Іскерлік пен психологиялық мәдениет
Даму қайшылықтары мен қиындықтарын түсіну үшін қажет.
П. П. Блонский мұғалімді практикалық психолог болуға шақырған: тәрбиеленушінің жан дүниесін түсініп, сезініп, оның жеке-психологиялық ерекшеліктерін ескерген жағдайда ғана ұстаз табысқа жете алады.
Сенім мен сүйіспеншілікті қалыптастыратын орта
Педагог тәрбиеленушінің сенімі мен сүйіспеншілігіне әділетті болғанда ғана бөленеді. Сондықтан ұжымдағы тәрбиеші мен тәрбиеленуші арасындағы адамгершілік-психологиялық ахуал шешуші рөл атқарады.
Баланы қызықтыру және білім алудың қажеттілігін сезіндіру нақты іс-шараларға қатыстыру арқылы нығаяды — бұл табысқа жетудің алғашқы қадамы.
Тәрбие жұмысын кезең-кезеңімен ұйымдастыру
-
1
Қызығушылықты ояту және қатыстыру
Баланың білім алуға қажеттілігін сезінуіне жағдай жасап, нақты әрекетке қатысуын қамтамасыз ету.
-
2
Ұйымдастыру және ынтымақтастық
Топтық және ұжымдық жұмысты ұйымдастырып, өзара ынтымақ пен шығармашылық әрекетті күшейту.
-
3
Жобалау, болжау және түзету
Бір күнді, бір аптаны, бір айды, бір жылды жоспарлап, қажет кезде шешімді батыл қабылдау; іс-әрекетті уақтылы түзету.
Тәрбиешінің тәрбиеленушімен белсенді қарым-қатынас құра білуі маңызды: тыңдай да, тыңдата да білуі керек. Жоғары рухани деңгей, зиялылық, жұмсақ жымиыс, жайлы дауыс және орынды әзіл — ең кішкентай балаларға да, ересектерге де әсер етеді. Жеңіл юмор шиеленісті жағдайдың бетін қайтарып, қиын сәтте тығырықтан шығуға көмектеседі.
Педагог-тәрбиеші өзін-өзі бақылап, педагогикалық әрекетін уақтылы түзете білуі тиіс. Сондай-ақ оқушы тұлғасына тәрбиелік ықпал етуді кіріктіре отырып, отбасы, мектеп, достар ортасымен байланыс жасап, қажет кезде қолдау көрсетуі маңызды. Кейбір күрделі жағдайларда педагог интуициясы мен шығармашылығы арқылы ғана оң шешім табады.
П. П. Блонский: «Нағыз мұғалім энциклопедиялық сөздік емес, алайда ол — Сократ».
Қорытынды ой
Нағыз педагог — ең алдымен шығармашыл әрі кәсіби ойлайтын адам. Бақытты педагог қана оқушыларын бақытқа жетелей алады; мейірімді мұғалім ғана шәкірт жүрегіне мейірім дәнін себеді; өзін-өзі дамыта алатын педагог оқушыларын да өзін-өзі дамытуға ынталандырады. Сондықтан оқушылар күткендей мұғалім болу — әр педагог үшін басты мұрат.
Оқыту үдерісі: жоспарлау, әдіс-тәсіл және оқу ахуалы
Тақырыптық жоспар мен сабақ жоспарын құрастырғанда оқытушы тек өзінің әрекетін ғана емес, оқушылардың оқу іс-әрекетін, пәнге деген жеке көзқарасын, білім деңгейін, қызығуы мен қабілетін ескеруі қажет.
Тапсырмаларды іріктеудің қағидаты
Оқушылардың әртүрлі іс-әрекетін жобалағанда ұжымдық және жеке шешім қабылдауға мүмкіндік беретін міндеттер мен тапсырмалар таңдалады: репродуктивті және шығармашылық, оқытушылық, дамытушылық және жаттықтырушы бағыттардың теңгерімі сақталғаны жөн.
Қазіргі оқытушы оқу материалын проблемалық тұрғыда түсіндіре білуі, эвристикалық әңгіме жүргізуі, пікірталас ахуалын ұйымдастыруы, интеллектуалдық-шығармашылық орта құруы және оқушылардың оқу-зерттеушілік қызметін жолға қоя алуы тиіс.
Шәкірт тұлғасы өз пәнін терең меңгеру арқылы да тәрбиеленеді. Концепциялар мен технологияларды тиімді ұштастыру, жұмыс түрлерін жүйелеу педагогикалық қызметті нәтижелі етеді.
Педагогтың «шығармашылық лабораториясы»
- Дидактикалық материалдар кешені.
- Аудио/видео және техникалық құралдарды меңгеру.
- Компьютерлік техниканы сауатты пайдалану.
Әдіс-тәсілдерді біріктіріп, кіріктіріп қолданған кезде педагог жоғары нәтижеге қол жеткізеді.
Педагог – әдіскер және зерттеуші
Педагог – әдіскер
Қазіргі жағдайда педагог қызметінің ауқымы кең әрі алуан түрлі. Сол бағыттардың бірі — әдіскерлік мәдениетін дамыту, кәсіби шеберлігін үздіксіз арттыру.
Әдіскер-педагогтың міндеттері
- Өз жұмысын жоғары деңгейде жүргізіп қана қоймай, озық тәжірибені тауып, танып, тарата білу.
- Оқу-әдістемелік проблемаларды анықтап, талдау жасау.
- Әдістемелік жұмыстарды тиімді түрде тұтастыра білу.
- Жас педагогтардың өзін-өзі дамытуына қолдау көрсету.
Өзін-өзі дамыту бағдарламасын құрғанда жалпы мәдени, философиялық-әдіснамалық, тәрбиелік, дидактикалық, педагогикалық, психологиялық және техникалық дайындыққа назар аудару қажет. Әдістемелік жұмыстың нәтижелі болуына ашық сабақтардың рөлі ерекше.
Педагог тек өз оқу орнымен шектелмей, семинарлар мен конференцияларға қатысып, біліктілікті арттыру курстарынан өтіп отыруы тиіс.
Педагог – зерттеуші
Педагог зерттеуші ретінде өз тәжірибесінде қайшылықтар мен қиындықтарға жиі кездеседі. Оларды шешуге деген қажеттілік шығармашылық ізденісті күшейтеді. Жұмысқа шабытпен қарау — зерттеушіліктің басты қозғаушы күші.
Педагогикалық инновация дамыған қазіргі кезеңде тіпті жас педагогтың өзі де педагогикалық эксперимент жүргізу арқылы зерттеушілік қабілетін дәлелдей алады. Сондықтан педагогтың негізгі міндеттерінің бірі — әдістемелік мәдениет арқылы өзін-өзі дамыту және кәсіби өсу траекториясын саналы түрде құру.
Нәтижеге апаратын тірек
Үздіксіз даму + рефлексия + шығармашылық шешім + әдістемелік мәдениет — педагогтың кәсіби тұрақтылығы мен ықпалының негізі.