Дауыссыз дыбыс түрлерін ата
Қазақ тілі (3-сынып): дыбыс пен әріпті қайталауға арналған сабақ жоспарлары
Автор туралы
Ақтөбе облысы, Хромтау ауданы, Сарысай орта мектебінің бастауыш сынып мұғалімі — Умарова Гүлнар Темірғалиқызы. Материалдар Алматы кітап баспасының үлгілері негізінде құрастырылған.
Жалпы бағыт
- Сабақ типі: қайталау, дәстүрлі.
- Дағды: дыбыстық талдау, емле, каллиграфия.
- Құндылық: білімді сүю, ұқыптылық, еңбекқорлық.
Жұмыс құралдары
- Әліпби, оқулық, суреттер.
- Венн диаграммасы, сызбалар, тест, сөзжұмбақ.
- Әдістер: көрнекілік, талдау, сұрақ-жауап, практикалық жұмыс.
Назарға алатын негізгі ұғымдар
Фонетика
Дыбыс, әріп, дауысты, дауыссыз
Талдау
Буын, дыбыстық талдау, жуан/жіңішке
Емле
И/й/у, я/ю жазылуы
Дауыссыздар
Қатаң, ұяң, үнді; б/п алмасуы
1) 2-сыныпта өткенді қайталау: дыбыс пен әріп
Сабақ мақсаты
- Өткен сыныптағы дыбыстар мен әріптер туралы білімді пысықтау; дыбыс пен әріпті ажыратуды қайталау; дыбыс түрлерін еске түсіру.
- Сөздік қорды молайту, дұрыс жазу мен сөйлеу дағдысын дамыту.
- Мектепті, ананы құрметтеуге және білімді сүюге тәрбиелеу.
Сабақтың құрылымы (қысқаша)
1. Ұйымдастыру
Сыныпты сабаққа дайындау, назарды шоғырландыру.
2. Қызығушылықты ояту
«Дыбыс дегеніміз не?», «Әріп дегеніміз не?» сияқты сұрақтар; «Иә/Жоқ» ойыны арқылы бекіту.
3. Мағынаны ашу
Көркем жазу, өлеңмен жұмыс, жуан/жіңішке сөздерді табу, мақал құрастыру және мағынасын талдау.
4. Қорытынды және бағалау
Шығармашылық тапсырма, Венн диаграммасы, үй жұмысы және бағалау.
Іс-әрекет мазмұны (іріктелген тапсырмалар)
Көркем жазу
Аа а Аа
Астана — асқақ қала. Айбат — ақылды бала.
Мақал құрастыру және талдау
2-жаттығу: берілген сөздерден дыбысты өзгерту арқылы жаңа сөз жасап, мақал шығару.
Оқу түбі — тоқу.
«Кім көп біледі?» сергіту
Екі қатар оқушысы әр тақырып бойынша мақал-мәтел айтып жарысады.
Өзіндік жұмыс
3-жаттығу: өлеңді көркем көшіріп жазып, бір дыбыстың өзгеруі арқылы жасалған сөздердің астын сызу (сор—зор, қор—бор).
Ой қорыту
- 4-жаттығу: суреттегі заттардың аттарын жазып, дыбыстық талдау жасау.
- Венн диаграммасы арқылы дыбыс пен әріпті салыстыру.
- Үй жұмысы: дыбыс түрлерін қайталау; 5-жаттығу (5-бет); бір сөзге дыбыстық талдау жасау.
2) И, й, у әріптерінің жазылуы
Сабақ мақсаты
- Й, и, у әріптерінің емлелік ережесін еске түсіру және дұрыс жазуын пысықтау.
- Сауаттылықты арттыру, тіл байлығын дамыту, есте сақтауды нығайту.
- Жақсы оқуға ынталандыру, білімді қадірлеуге тәрбиелеу.
Негізгі кезеңдер
Үй жұмысын тексеру
Дыбыс пен әріпке қатысты сұрақтар; 5-жаттығуды талдау.
Өткенді еске түсіру
«У дыбысы қашан дауысты/дауыссыз болады?», «И мен й қандай дыбыстар?» сияқты бағыттаушы сұрақтар.
Көркем жазу
Әә Ә
Әділхан, әлем, әділдік. Әсемнің әпкесі әсем билейді.
Венн диаграммасы
Й және и дыбыстарын салыстыру (ортақ және айырмашылық белгілері).
Тақтамен жұмыс және бекіту
2-жаттығу (емле)
Көп нүктенің орнына й, и, ый әріптерінің тиістісін қойып жазу. сый, тый сөздерінің жазылу ережесін еске түсіру.
3-жаттығу (у дыбысы)
У дыбысы дауысты болып тұрған сөздерді бөлек, дауыссыз болып тұрған сөздерді бөлек жазу. Мысал: ауа (дауыссыз у), су (дауысты у).
Сөздік жұмысы
Й әрпі бар жалқы есімдер мен атаулар: Йемен (мемлекет), Йена (қала атауы ретінде).
Қорытынды сұрақтар
- Бүгін қандай дыбыстарды қайталадық?
- У дыбысы қандай жағдайда дауысты, қандай жағдайда дауыссыз болады?
- Й әрпі қай сөздерде жиі кездеседі?
Үй жұмысы: сұрақтарға жауап беру; 4-жаттығу (үй тапсырмасы түсіндіріледі). Соңында бағалау жүргізіледі.
3) Я, ю әріптерінің жазылуы
Сабақ мақсаты
- Я, ю әріптерінің дұрыс жазылуы мен айтылу ережелерін қайталау; сөйлем ішінде қатесіз қолдануға үйрету.
- Сөздік қорды толықтыру, сауаттылық пен каллиграфияны жақсарту.
- Ұқыптылыққа, тазалыққа тәрбиелеу.
Ережені визуализациялау
Сызба
Я = й + а
Ю = й + у
Түсіндіру
Жазуда я, ю әріптері таңбаланады, ал айтылуда йа, йу дыбысталуы естіледі. Оқушылар осы дыбыстар кездесетін сөздерді айтып, олардың сөз ішіндегі орнын анықтайды.
Тапсырмалар жүйесі
Сөзжұмбақ және дыбыстық талдау
1-жаттығу: сөзжұмбақ шешіп, шыққан сөздерге тақтада дыбыстық талдау жасау (ұя, мая, Әлия, қария). «Мая», «қария» сөздерінің мағынасына қысқаша тоқталу.
Я әрпін топтау
2-жаттығу: я әрпі дауыстыдан кейін келген сөздерді және и әрпінен кейін келген сөздерді екі бөлек жазу: жая, мая, сая, аяз, аяқ, таяқ, шаян, қоян, ұя; мия, сия, қия.
Ю әрпін бағанға бөлу
3-жаттығу: ю әрпі дауыстыдан кейін келген және и әрпінен кейін келген жағдайларды екі бағанға бөліп жазу.
Шығармашылық бекіту
Көп нүктенің орнына у немесе ю әріптерін қойып жазу: еңкею, түсіру, жию, бастау.
Қорытынды
- Я, ю дыбыстары қандай дыбыстардан құралады?
- Дыбыстық талдауды қандай ретпен жасаймыз?
- Үй жұмысы: ережені қайталау; 4-жаттығу (9-бет). Соңында бағалау.
4) Дауыссыз б мен п
Сабақ мақсаты
- Дауыссыз дыбыстардың түрлерін қайталау; б және п дыбыстарының ерекшелігі мен емлелік ережелерін меңгерту.
- Фонетикалық білімді кеңейту, сөздік қорды молайту, есте сақтауды нығайту.
- Күз мезгілінің ерекшелігін байқауға, әсемдікті тануға тәрбиелеу.
Еске түсіру және ереже
«Иә/Жоқ» арқылы қызығушылықты ояту
- Қазақ әліпбиінде 42 әріп бар. (Иә)
- Дауысты дыбыстар 3-ке бөлінеді. (Жоқ)
- Әріптерді айтамыз, естиміз. (Жоқ)
- Дауыссыз дыбыстар 3-ке бөлінеді. (Иә)
- Я дыбысы (й+а) дыбыстарынан құралған. (Иә)
Сызба және қорытынды
Дауыссыз дыбыстар: қатаң, ұяң, үнді.
Ереже: п дыбысына аяқталған сөзден кейін дауысты дыбыс естілсе, ол б-ға ауысуы мүмкін: кітап—кітабы, жіп—жібі.
Жаттығулар және сөйлесім
Көркем жазу
Бб Пп
Балдырған бірінші партада отырады.
Кітап — кітабы, жіп — жібі.
1-жаттығу (сурет бойынша)
Суреттегі заттардың аттарын атап, дауыссыздан басталып, дауыссызға аяқталатын сөздерді жазу. Дауыссыздарды түрлеріне қарай топтау: қызанақ, картоп, қарбыз, жапырақ, қауын, бидай.
2-жаттығу (мәтінмен жұмыс)
Мәтінді оқып, қарамен жазылған сөздерді теріп жазу және дыбыстық талдау жасау. Әңгімелесу: күз айларын атау; қыркүйектегі өзгерістер; күзді «алтын» деудің себебі; балалар үшін қуанышты күн.
Сергіту сәті (өлең)
Нан қиқымын шашпаңдар,
Жерде жатса баспаңдар.
Теріп алып қастерлеп,
Торғайларға тастаңдар.
Қорытынды, үй тапсырмасы, бағалау
- Үлестірме парақ арқылы дауыссыз дыбыс түрлерін толықтыру, сөздерге тиісті әріптерді қою.
- Үй жұмысы: дауыссыз дыбыс түрлерін жаттау; 3-жаттығу (12-бет).
- Сабақ соңында бағалау жүргізіледі.
Қысқа түйін
Бұл сабақ жоспарлары дыбыс пен әріпті ажырату, дыбыстық талдау жасау, емле ережелерін (и/й/у, я/ю) бекіту және дауыссыз дыбыстарды (б/п) жүйелеу сияқты негізгі дағдыларды кезең-кезеңімен дамытады. Тапсырмалар көрнекілік, ойын, мәтінмен жұмыс, шығармашылық және өзіндік жұмыс түрінде ұйымдастырылып, оқушының сауаттылығы мен тіл мәдениетін күшейтуге бағытталған.