Бюджет және бюджет құрылысы
Бюджет құрылысы: мәні, деңгейлері және ұйымдастыру логикасы
Мемлекеттік органдар өз функцияларын толық орындауы үшін басқарудың барлық деңгейлерінде тұрақты қаржы базасы болуы қажет. Осы мақсатта әр елде аймақтардың шаруашылығын, әлеуметтік саланы, әрбір әкімшілік-аумақтық бірліктерді абаттандыруды, заң шығарушы билікті, басқару аппаратын ұстауды және өзге де шараларды қаржыландыруға арналған ақша ресурстарын жұмылдыруды қамтамасыз ететін бюджеттер жүйесі қалыптасады.
Бюджеттердің жекелеген түрлерінің кірістері мен шығыстарын қалыптастыру, оларды теңгеру барысында заңмен реттелетін қаржылық өзара қатынастар пайда болады. Осы элементтердің жиынтығы — бюджет жүйесін ұйымдастыру қағидаттары, оның буындарының өзара байланысы мен қатынастарының ұйымдық нысандары, сондай-ақ бюджет құқықтарының кешені — бюджет құрылысын құрайды.
Бюджет құрылысы әр елде мемлекеттің аумақтық-әкімшілік құрылымына, экономикалық даму деңгейіне және тарихи-институционалдық ерекшеліктеріне қарай өзгеше болады. Дегенмен оның өзегінде әрдайым бюджет жүйесі тұрады.
Бюджет жүйесінің түрлері: федеративтік және унитарлық модель
Бюджет жүйесі — экономикалық қатынастар мен құқықтық нормаларға негізделген әр түрлі деңгейдегі бюджеттердің жиынтығы. Оның құрамы елдің ұлттық-мемлекеттік құрылымымен айқындалады: мемлекет федеративтік немесе унитарлық болуы мүмкін.
Федеративтік мемлекет
Әдетте үш буынды бюджет жүйесі қолданылады:
- Федералдық (орталық) бюджет.
- Федерация субъектілерінің бюджеттері (мысалы, АҚШ-та — штаттар, Германияда — жерлер, Канадада — провинциялар, Ресейде — федерация субъектілері).
- Жергілікті бюджеттер.
Унитарлық мемлекет
Екі буынды бюджет жүйесі тән:
- Орталық (республикалық) бюджет.
- Жергілікті бюджеттер жүйесі.
Бұл модельде де бюджеттердің дербестігі әр түрлі деңгейде болуы мүмкін, алайда әлеуметтік-экономикалық үдерістерді орталықтандыру дәрежесіне қарай орталық бюджеттің реттеуші рөлі сақталады.
Қазақстан Республикасының бюджет жүйесі
Қазақстан Республикасының бюджет жүйесі бюджет құрылысының унитарлық типімен анықталады. Қазақстан — федералдық емес, президенттік басқару нысаны және сайланатын Парламенті бар унитарлық мемлекет.
Негізгі буындар
Республикалық бюджет — түсімдер және бюджет тапшылығын қаржыландыру (немесе профицитті пайдалану) есебінен қалыптасатын, Үкімет айқындайтын республикалық бюджеттік бағдарламаларды қаржыландыруға арналған, Қазақстан Республикасының заңымен бекітілетін орталықтандырылған ақша қоры.
Жергілікті бюджеттер — әкімшілік-аумақтық бірліктер бюджеттері: облыстық бюджеттер, қалалар бюджеттері (аудандық маңызы бар қалалардан басқа), аудандар бюджеттері (қаладағы аудандарды қоспағанда).
Қаржы жылына арналған республикалық бюджет Қазақстан Республикасының заңымен, ал жергілікті бюджеттер мәслихаттардың шешімдерімен бекітіледі.
Тарихи контекст: 1991 жылдан кейінгі өзгерістер
1991 жылы Қазақстан Республикасының бюджет жүйесі түбегейлі өзгеріске ұшырады. Бұған дейін Қазақстанның мемлекеттік бюджеті КСРО-ның мемлекеттік бюджетінің құрамына кірді. Ол одақтық бюджеттен, 15 одақтас республиканың мемлекеттік бюджеттерінен және мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру бюджетінен тұрды. 1970–1990 жылдары бюджет ресурстарының жалпы ауқымының шамамен 52–50%-ы одақтық бюджетке тиесілі болды; қалған бөлігі республикалық және жергілікті бюджеттер арасында бөлінді.
Бюджет жүйесінің жұмыс істеу қағидаттары
Қазақстан Республикасының бюджет жүйесі мемлекеттік бюджет жүйесіне кіретін барлық бюджеттердің бірлігі, дербестігі, толықтылығы, нақтылығы және жариялығы қағидаттарына негізделеді. Бюджеттердің әр деңгейі өзара байланыста әрекет етеді: әзірлеу, қарау, бекіту, атқару, бақылау тәртібі және атқарылуы туралы есептілік осы байланыс арқылы қамтамасыз етіледі.
Бірлік
Бірлік қағидаты бюджет жүйесін ұйымдық-экономикалық орталықтандыру дәрежесін сипаттайды. Ол мемлекеттік кірістер жүйесінің тұтастығында, шығыстардың біркелкілігінде, бюджеттік жоспарлау әдіснамасының бірлігінде және әлеуметтік-экономикалық болжаумен байланысында көрінеді.
Бірлік Парламент тарапынан бюджеттік қаражат қозғалысын тиімді бақылауды қамтамасыз етуге бағытталған. Сонымен бірге ол бірыңғай қаржы саясатын іске асыруға, қажет болғанда реттеуші кіріс көздері арқылы төменгі деңгей бюджеттерін қаржылық қолдауға негіз болады.
Бірлік бірыңғай құқықтық негізбен, Қаржы министрлігі бекіткен бірыңғай бюджеттік сыныптамамен, мемлекеттік қаржы статистикасы нысандарының бірізділігімен, бюджет рәсімдері қағидаттарымен және ақша жүйесінің бірлігімен нығайтылады.
Дербестік
Бірлік қағидаты бюджет буындарының дербестігін жоққа шығармайды. Дербестік кірістерді бөлудің тұрақты нормативтерін белгілеу және бюджет қаражатының жұмсалу бағыттарын айқындау құқығы арқылы қамтамасыз етіледі.
- Әр орган өз бюджетін әзірлейді, бекітеді және атқарады.
- Кіріс көздері мен шығыстарды бөлуге қатысты айқын құқықтық шектеулер бекітіледі.
- Шығыстар аумақтың әлеуметтік-экономикалық даму міндеттерімен және тиісті органдардың құзыретімен айқындалады.
Толықтылық
Толықтылық қағидаты бюджетте мемлекеттің барлық қаржы операцияларын, жинайтын барлық кірістерін және жасайтын шығыстарын толық көрсету қажеттігін білдіреді. Яғни әрбір бап бойынша мемлекеттің барлық түсімдері мен шығыстары ескерілуі тиіс.
Қазақстанның салық және бюджет заңнамасы барлық белгіленген түсімдердің толық тізбесін, соның ішінде мемлекеттік қатысуы бар ұйымдардан және республикалық мемлекеттік кәсіпорындардан түсетін кірістерді ескерудің объективті қажеттігін көздейді.
Ескерту: әлемдік практикада толықтылық қағидатын «сөзбе-сөз» қолдану әрдайым тиімді бола бермейді, өйткені ол бюджетке дербес кіріс көзі бар шығыстарды шамадан тыс жүктеуі мүмкін.
Нақтылық
Нақтылық бюджет көрсеткіштерінің шынайы экономикалық және саяси ахуалға, өндірістің даму үрдістеріне және жалпы мемлекеттік қажеттіліктерге сәйкестігін талап етеді. Ол көпнұсқалы есеп-қисаптарға, болжамдық бағалауға және өткен кезеңдер талдауына сүйенуі тиіс.
Әлемдік практикада бюджет ресурстарының қозғалысын ағымдағы жылға ғана емес, ұзақ мерзімге де үлгілеу, сондай-ақ жағдай өзгерген кезде қаржы жылы ішінде түзету енгізу кең қолданылады.
Нақтылық қағидаты бюджет тізімдемесін бұрмалауды болдырмауға, бекітілген сомалардың бюджеттік арналымдардың орындалуына сәйкестігін алдын ала қамтамасыз етуге бағытталған.
Жариялық
Жариялық бекітілген бюджеттердің, алдағы қаржы жылына арналған бюджет туралы заңның және өткен кезеңдегі атқарылуы туралы есептердің жариялануы арқылы қамтамасыз етіледі. Бұл — адам құқықтарын сақтау мен демократиялық үдерістер үшін маңызды шарт.
Бюджет кірістері (ең алдымен салықтар мен алымдар) және бюджет қаражатының жұмсалу бағыттары қоғам мүшелері мен шаруашылық жүргізуші субъектілердің мүдделерін қамтиды. Сондықтан қоғам бюджет мазмұны, кіріс көздері, салық төлеу тәртібі және шығыстар бағыттары туралы хабардар болуы тиіс.
Президент қол қойған бюджет заң мәртебесін алады және бюджет рәсіміне қатысушылар үшін міндетті болады. Бюджеттің атқарылуы туралы есеп те жарияланып, кірістер мен шығыстар көлемі және тапшылықты жабу тәсілдері ашық көрсетіледі.
Теңгерімділік және бюджет тапшылығын жабу тәсілдері
Төменгі деңгейдегі бюджеттердің қалыпты әрі тиімді жұмыс істеуі үшін дербестікпен қатар теңгерімділік те маңызды. Барлық деңгейлер бюджеттерінің теңгерімділігі бюджет-қаржы саясатының қажетті талабы ретінде қарастырылады.
Негізгі ереже
Бюджет тапшылығын ақша эмиссиясы есебінен жабуға болмайтыны заңмен белгіленген.
Тапшылықты қаржыландыру нысандары
- Мемлекеттік қарыздар шығару.
- Кредит ресурстарын пайдалану.
- Секвестрлеу — ағымдағы қаржы жылының қалған кезеңінде (қорғалатын баптардан басқа) барлық шығыстарды белгілі бір пайызға үйлесімді қысқарту.
Секвестрлеуге жатпайтын бюджеттік бағдарламалардың тізбесін Республика Парламенті және жергілікті өкілді органдар айқындап, бекітеді.
Бюджет кірістері мен шығыстарының құрамы
Бюджеттің жұмыс істеуі мемлекеттік орталықтандырылған ақша қорын қалыптастыру және пайдалану үдерістерімен байланысты. Бұл үдерістер ерекше экономикалық нысандар — бюджет кірістері мен бюджет шығыстары арқылы жүзеге асады. Екі категория да объективті сипатқа ие: кірістер мемлекетті қажетті ақша қаражатымен қамтамасыз етсе, шығыстар орталықтандырылған ресурстарды жалпымемлекеттік қажеттіліктерге сәйкес бөледі.
Кірістердің қалыптасуы: жалпы логика және тарихи мысал
Кірістер мен шығыстардың құрамы мен құрылымы мемлекеттің бюджет және салық саясатының бағытына тәуелді. Дағды бойынша негізгі кіріс көзі — салықтар немесе оларға барабар төлемдер.
Нарықтық қатынастарға көшкенге дейін КСРО-да мемлекеттік бюджет кірістерінің басым бөлігі мемлекеттік кәсіпорындардың ақша жинақтарына сүйенді: кірістердің жалпы сомасының шамамен 90%-ы айналым салығы мен пайдадан алынатын төлемдер есебінен қалыптасты. 1930–1990 жылдар аралығында бұл жүйе негізгі сипатта болды.
Қазақстан Республикасында мемлекеттік бюджет кірістерінің құрамы мен құрылымы қолданыстағы салық жүйесімен және салыстырмалы түрде тұрақсыз салықтық емес түсімдермен айқындалады.
Бюджет құрылымы (заңнамаға сәйкес)
1) Түсімдер
- Кірістер.
- Алынған ресми трансферттер (гранттар).
- Бұрын бюджеттен берілген кредиттер бойынша негізгі борышты өтеу.
2) Шығыстар және кредит беру
- Шығыстар.
- Кредит беру.
3) Бюджет тапшылығы (профициті)
Тапшылық — шығыстар мен қайтарымды негізде берілетін кредиттер ауқымы түсімдердің жалпы сомасынан асып түсуі. Профицит — керісінше, түсімдердің шығыстардан артық болуы.
4) Тапшылықты қаржыландыру (профицитті пайдалану)
Бұл бөлім ішкі және сыртқы мемлекеттік борышты өтеу жөніндегі операцияларды және қажет болса, қаржыландыру көздерін көрсетеді.
Кірістердің негізгі топтары
- Салықтық түсімдер.
- Салықтық емес түсімдер.
- Капиталмен жасалатын операциялардан түсетін кірістер.
- Ресми трансферттер (тегін және қайтарылмайтын төлемдер).
Шығыстардың бағытталуы және борышқа қызмет көрсету
Бюджет шығыстары функционалдық топтар бойынша қаржыландырылады. Мемлекеттік борышқа қызмет көрсету шығыстары «борышқа қызмет ету» функционалдық тобы шеңберінде іске асырылады: бюджеттік бағдарламалар әкімшілері ретінде мемлекеттік мекемелер (әкімдер аппараттары) және қарыздар бойынша сыйақыларды төлеуге жауапты Қаржы министрлігі қатысады.
Кейін бюджетке қайтарылуға тиіс басқа экономикалық бірліктерді несиелендіруге арналған қаражаттар бюджеттік сыныптамада «кредит беру» бөлімінде көрсетіледі.
Тапшылық көлемі республикалық бюджет үшін ұлттық валютада және ЖІӨ-ге пайызбен, ал облыстық бюджеттер мен Астана және Алматы қалалары бюджеттері үшін ұлттық валютада көрсетіледі. Профицит те ұлттық валютада немесе ЖІӨ-ге пайызбен есептеледі.
Бірыңғай бюджеттік сыныптама: не үшін қажет?
Кірістер мен шығыстардың егжей-тегжейлі тізбесі мен топтамасы бюджеттік сыныптамамен айқындалады. Қаржы министрлігі бекіткен бірыңғай бюджеттік сыныптама — функционалдық, ведомстволық және экономикалық сипаттамалар бойынша бюджет түсімдері мен шығыстарын топтастыратын нормативтік құқықтық акт.
Құрамы
- Кірістердің сыныптамасы.
- Шығыстардың функционалдық сыныптамасы.
- Шығыстардың экономикалық сыныптамасы.
Нәтижесі
Бірыңғай сыныптама бюджеттің мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық даму жоспарларымен, болжамдарымен және бағдарламаларымен, сондай-ақ министрліктер мен ведомстволардың және ұйымдардың қаржы жоспарларымен өзара байланысын қамтамасыз етеді. Ол жеке сметалар мен жоспарларды жинақтап, құрама жоспарлар жасауға мүмкіндік беріп, бюджеттің жазбаша тізбесімен үйлесімділікті күшейтеді.