Күшейткіш демеулік шылауын табыңдар
Қазақ тілі • 6-сынып
Демеулік шылаулар
Бұл сабақ жоспары демеулік шылаулардың мәнін, қызметін танытып, оларды мәтін мен сөйлем ішінде дұрыс қолдануға бағыттайды.
Сабақтың барысы
1) Ұйымдастыру кезеңі
- Сәлемдесу.
- Кезекшінің мәлімдемесі.
- Журнал бойынша түгелдеу.
2) Үй тапсырмасын тексеру
- Өткен сабақта өтілген ережені сұрау.
- Жаттығу жұмыстарының орындалуын және дәптерлерін тексеру.
Жаңа тақырыпты түсіндіру
I) Өлең арқылы кіріспе
Сабақты Жұмекен Нәжімеденовтің өлең жолдарынан бастаймыз. Өлеңдегі кейбір сөздер жеке тұрғанда толық лексикалық мағына бермейді, бірақ сөйлемге қосымша реңк үстейді.
Өлеңнен үзінді
Сен ақылды болсаң екен, міне — арман,
Үміт, сүю, түңілуден құралған.
Жақсы жанның ұнатқаны — тілегім,
Қауіптенем жамандарға ұнаудан.
Сен әуелі тереңірек көр, үңіл,
Ілер болсаң — биіктіктен көріп іл,
Әрбір жолым қиынырақ қиысса,
Қиындыққа жасаған бір жорығым.
Тек әйтеуір, асықпашы, байқа әлі,
Қарап көрші, қарап көрші қайта алып.
Тілге көнбес нәрселерді кейде мен
Емеурінмен, иегіммен айтамын.
Көркемдікті жасырамын мен кейде,
Түк қалдырмай көз көретін деңгейге.
Мен түгілі табиғат та, асылын
Тереңірек, тереңірек көмбей ме?!
Бақылау сұрағы
Осы өлеңнен жеке тұрғанда өзіндік мағынасы жоқ сөздерді табыңдар.
Нәтиже
Өлеңде тек, түгілі, та, ме сияқты сөздер лексикалық мағына бермей, сөйлемге реңк үстеп тұр. Бұлар — шылау сөздер.
Шылаудың түрлері және демеуліктің орны
Септеулік шылаулар мен жалғаулық шылаулар сөздер мен сөйлемдерді байланыстырады. Ал демеулік шылаулар байланыстырмайды: олар өзі тіркескен сөзге немесе сөйлемге қосымша мағына ғана үстейді.
Септеулік шылаулар (мысалдар)
үшін, сайын, туралы, арқылы, жайлы, сияқты, тәрізді, дейін, шейін, қарай, т.б.
Жалғаулық шылаулар (мысалдар)
мен, да, не, не болмаса, яки, немесе, және, әрі, біресе, бірақ, алайда, әйтпесе, дегенмен, т.б.
Анықтама
Демеулік шылаулар (демеуліктер) — өзі тіркескен сөзге немесе сөйлемге күшейту, тежеу, шектеу, сұрау, болжал, күмән сияқты қосымша мағына үстейтін, бірақ септеулік пен жалғаулық сияқты байланыстыру қызметін атқармайтын шылаулар.
Демеуліктердің қызметі: сөйлемдер арқылы түсіну
II) Мысал сөйлемдер
1) Малшылар жайлауға бүгін кетті ме?
— ме демеулігі сұраулық мән үстеп тұр.
2) Малшылар жайлауға бүгін ғана кетті.
— ғана демеулігі шектеу мәнін үстеп тұр.
3) Малшылар жайлауға бүгін-ақ кетеді.
— -ақ демеулігі күшейту мәнін үстеп тұр.
4) Малшылар жайлауға бүгін кетіпті-міс.
— -міс демеулігі болжалдық мән үстейді.
5) Малшылар жайлауға бүгін кетіпті ғой.
— ғой демеулігі нақтылау мәнін үстейді.
6) Малшылар жайлауға кеше түгілі, бүгін де кетпепті.
— түгілі демеулігі болымсыздық реңкін күшейтеді.
Демеуліктің мағыналық түрлері
Сұраулық
ма, ме, ба, бе, па, пе, ше
Күшейткіш
-ақ, -ау/-ай, әсіресе, да/де, та/те
Шектік
ғана, қана, тек, -ақ, кейде
Болымсыздық
түгілі, тұрсын, тұрмақ
Болжалдық
-мыс, -міс
Нақтылау
қой, ғой, -ды/-ді, -ты/-ті
Оқулықпен жұмыс: жаттығулар
III) 331-жаттығу
Демеуліктерді тауып, қай сөзбен бірге жұмсалғанын және қандай мән үстеп тұрғанын көрсетіңдер.
| Үлгі | Демеулік | Мағынасы |
|---|---|---|
| Кездесе береді ғой | ғой | нақтылау |
| Сөз еткен-ді | -ді | нақтылау |
| Сөйлегендіктен бе? Қырсығып қалдым ба? | бе, ба | сұраулық |
| Басталыпты-ау | -ау | болжалдық |
| Бригадаңда ше? Болмай ма? | ше, ма | сұраулық |
| Тез-ақ | -ақ | күшейткіш |
332-жаттығу
Демеуліктерді тауып, мағынасына қарай талдаңдар.
Күшейткіш
әсіресе, тез-ақ, ертең-ақ
Нақтылау
бар ғой, барамын ғой
Шектік
тек
Қосымша тақырыптар (қысқаша жоспар)
- Нұрлан — үздік оқушы. Нұрланның бос уақыты.
- Қайрат — тілалғыш бала. Қызық оқиға.
- Әже өсиеті. Білім — таусылмайтын кен.
Сергіту және шығармашылық тапсырмалар
IV) «Бұл кім?» сергіту сәті
Әдеби кейіпкер: ол жақсы оқиды, бірақ тентек. Оқулығы сай, көңілі жай. «Қара көже» атын иемденген бала.
Жауабы: Қожаберген (Бердібек Соқпақбаевтың «Менің атым Қожа» повесінен).
VI) Қожаның тапсырмалары
Мына сөйлемдерден демеулік шылауларды тауып, кімнің сөзі екенін анықтаңдар.
Қара көже, мынаның не екенін білесің бе?
Бағана Майқановаға істегенім тұрпайылық болды-ау деймін.
Әй, Қожа. Сенің әкең марқұм азамат еді ғой.
VII) Біліміңді байқап көр
Сөйлемдерді оқып, тиісті шылауларды қойып жазыңдар.
- Ірілігі ұстаса, кісіге айналып қарамайтын мінезі бар — ....
- Бұл адам ақылды..., қу..., айлакер... кісі.
- Дәметкен, мынау қазақ екен....
- Осы адамдар шақыртусыз -... келсе қайтеді?
- Бұны айтқан Самат -... деймін.
- Ертең жаңбыр жауып кетсе...?
- Сен..., мен... ол жерге барған емеспін.
- Жер қадірін білетін еңбекші жұрт бұл өңірге тегін қоныстанбағаны көрініп -... тұр.
Керекті шылаулар
VIII) Тест: жауап әріптерінен сөз құра
Сұрақтарға жауап беріп, жауап нұсқаларының әріптерін қосып, мағыналы сөз шығарыңдар.
1) Көп нүктенің орнына демеулік шылауын жазыңдар: «Ертеде бір патша болыпты — ....»
- A) -мыс
- B) ше
- C) -ай
- D) түгіл
- E) дейін
2) Демеулік шылаулардың түрін көрсетіңдер.
- A) кезектес
- B) ыңғайлас
- C) күшейткіш
- D) қарсылықты
- E) талғаулықты
3) Көп нүктенің орнына демеулік шылауын жазыңдар: «Бұл кітап...»
- A) па
- B) ма
- C) ме
- D) ба
- E) бе
4) Көп нүктенің орнына болымсыздық демеулігін қойыңдар: «Қонақтар кешікпек... келмеді де.»
- A) -ау
- B) түгіл
- C) -еу
- D) пе
- E) ба
5) Күшейткіш демеулік шылауын табыңдар.
- A) -ай
- B) -мыс
- C) ғой
- D) пе
- E) па
Шыққан сөз
Жауап әріптерін қоссақ: АСАБА.
«АСАБА» сөзінің фонетикалық талдауы
- 3 буын, 5 әріп, 5 дыбыс.
- А — дауысты, ашық, жуан, езулік.
- С — дауыссыз, қатаң.
- А — дауысты, ашық, жуан, езулік.
- Б — дауыссыз, ұяң.
- А — дауысты, ашық, жуан, езулік.
Қорытынды жұмбақ
Сөйлемді қолдайды,
Бірақ өзі «бар ғой»
Сөйлем мүшесі болмайды.
Жауабы: шылау.
Қайталау сұрақтары
- Шылаудың неше түрі бар?
- Демеулік шылау дегеніміз не?
Бағалау және үй тапсырмасы
Оқушыларды бағалау
Жауаптардың дәлдігі, жаттығуда демеуліктерді табу және мағынасын ажырату, сөйлем құрауда дұрыс қолдану дағдылары ескеріледі.
Үйге тапсырма
- 334-жаттығу: тапсырманы орындау.
- Қосымша: «Менің әжем» тақырыбында демеуліктерді қатыстырып, шағын шығарма жазу.