Балалардың ойлары, пікірлері
Бұл сабақта балаларға электр қуаты мен электр тоғы туралы бастапқы түсінік беріп, электр қуатын қолданудағы қауіпсіздік ережелерінің негізін қалыптастырамыз. Сонымен қатар найзағайдың пайда болу себептерін тәжірибе арқылы түсіндіреміз.
Сабақтың мақсаты
- Электр қуаты мен электр тоғы туралы түсінік қалыптастыру.
- Электр қуатын пайдалануда сақтану ережелерін түсіндіру.
- Найзағайдың қалай пайда болатынын қарапайым тәжірибелермен көрсету.
Шаттық шеңбері
Кел, балалар, күлейік!
Күлкіменен түлейік!
Қабақ түйген не керек!
Көңілді боп жүрейік!
Күлкі көңіл ашады,
Күліп өмір сүрейік!
Негештен келген хат: тәжірибелер сериясы
Балалар, сендерге ғажайып шарларды сыйға тартамын. Сонымен қатар сендерге арналған тапсырмаларым бар: мұқият тыңдап, дәл орындаңдар. Сонда ғана осы құпияның сырын аша аласыңдар.
1-тапсырма: Шар неге қабырғаға жабысады?
Қадамдар
- 1 Шарды алып, жүннен тоқылған матаға (немесе теріге) жақсылап үйкеңдер.
- 2 Үйкелген шарды қабырғаға (немесе тақтаға) жақындатып, жабыстырып көріңдер.
Сұрақтар
- Нені байқадыңдар?
- Шар неге жерге түспей, қабырғаға жабысып тұр?
Қосымша тексеру
Бірдей зарядтар бір-бірін итере ме?
- 1 Екі шарды да матаға үйкеп электрлеңдер.
- 2 Екі шарды бір-біріне жақындатыңдар.
Нәтиже
Шарлар бір-бірін итеріп жібереді. Өйткені бірдей зарядтар бір-бірін тебеді.
Балаларға тәжірибе нәтижесін суретпен бейнелеуді ұсынуға болады: екі шардың бір-бірінен алыстауын көрсететін қарапайым сызба.
2-тапсырма: Зарядтың дыбысын ести аламыз ба?
Негеш: «Зарядтар дыбыс шығарады деп естідім. Бұл рас па? Оны қалай естуге болады?»
Қадамдар
- 1 Үлкен темір қыстырманы үстелдің үстіне тік тұрғызып қойыңдар.
- 2 Қыстырманы ермексазбен мықтап бекітіңдер.
- 3 Пластмасс сызғышты тоқыма матамен орап, жақсылап үйкелеңдер.
- 4 Сызғышты қыстырманың жоғарғы жағына өте жақындатыңдар.
Нені естиміз?
Жақындатқанда тырсылдаған (сытырлаған) дыбыс естілуі мүмкін. Балалар тәжірибені өз бетімен қайталап көре алады.
Найзағай қалай пайда болады?
Найзағай — электр құбылысы. 1752 жылы американдық ғалым Бенжамин Франклин найзағайдың электр зарядтарына байланысты екенін дәлелдеді. Ол найзағай ойнаған кезде ұшырған батпырауығына темір пластина орнатқан. Найзағай темірге түскен сәтте ұшқындар байқалған.
Маңызды ескерту
Бұл тәжірибе өте қауіпті. Оны ешқашан қайталауға болмайды.
Ғылыми түсініктеме
Бұлттың ішінде жаңбыр тамшылары мен мұз түйіршіктері соқтығысып, өте күшті электр зарядын жинайды.
Жиналған заряд кейде ауаны «жарып», бұлттан жерге немесе бір бұлттан екінші бұлтқа секіреді. Сол кезде ұшқын пайда болады — бұл найзағай.
Неге алдымен жарқылды көреміз де, кейін дыбысты естиміз?
Найзағайдың жарқылы мен күн күркірі бір мезетте пайда болады. Бірақ жарық дыбыстан әлдеқайда жылдам тарайды. Сондықтан біз әуелі жарқылды көреміз, ал дыбысты кейінірек естиміз.
Найзағай үйдегі шамды жаға ала ма?
Найзағайдың қуаты өте күшті болғанымен, ол өз энергиясын өте тез жоғалтады. Сонымен қатар оны жинап, тұрақты түрде пайдалану мүмкін емес. Сондықтан найзағай үйдегі электр шамдарын тікелей «жағып» бере алмайды.
Қорытынды
- Үйкеу арқылы денелер электрленіп, заряд жинай алады.
- Қарама-қарсы зарядтар тартылады, бірдей зарядтар тебіледі.
- Найзағай — бұлттарда жиналған электр зарядтарының разряды.